Neem slijk der aarde serieus

VVM-Milieu2013-2-VOORKANT-GROOT

Onderstaand artikel is verschenen in het Tijdschrift Mileu (mei 2013) van de VVM. Zie hier het orgineel.

Ons geldsysteem is een blinde vlek voor velen. Dit dient te veranderen. Conventioneel geld is namelijk geen gedragsmatig neutraal en passief ruilmiddel. Sterker nog, het zet aan tot onduurzaamheid. Het huidige geldsysteem veroorzaakt op- en neergaande cycli in de economie, stimuleert kortetermijndenken, concentreert rijkdom en vereist eindeloze groei. Kortom, fundamentele verandering is een vereiste voor duurzame ontwikkeling.

De hoeveelheid economische activiteit en de biocapaciteit van de aarde dienen in balans te zijn. Dit betekent dat er een koppeling nodig is tussen ons monetaire systeem en de draagkracht van de aarde. Hoe kunnen wij dit realiseren? Dat is
lastig. Geschikte stuurmechanismes zijn nauwelijks te vinden. De geldhoeveelheid en geldcreatie zijn het meest geschikt.
Velen weten echter niet hoe geldcreatie momenteel werkt: weet u dat 97% van het geld in westerse landen gecreëerd is door private banken? De beslissing ‘hoeveel geld voor wat?’ ligt in commerciële handen! Dit moet anders; democratische controle over de geldschepping is noodzakelijk om een duurzame en solidaire economie te verwezenlijken.

Doorgaan met het lezen van “Neem slijk der aarde serieus”

Collaborative economy

Great talk by Shane Hughes about the unstoppable rise of a collaborative economy. Hughes states that networks, information and peer-to-peer are key elements of our future economy. He argues that the industrial economy will be obsolete soon. An alternative economic model is necessary, desirable, available and possible. More and more people are working on it. So he is right: it is unstoppable.

Een nieuw economisch paradigma

Stichting Doen

Een nieuwe economie. Dat klinkt ambitieus. Een nieuw economisch paradigma klinkt mogelijk zelfs nog ambitieuzer. Toch zetten steeds meer mensen zich in om deze paradigmawisseling te verwezenlijken. Zij denken en praten niet meer in termen van de oude economie, maar gebruiken een nieuw vocabulaire. Sterker nog, zij denken en praten niet alleen, maar proberen de nieuwe economie ook te leven. Zelf probeer ik dat sinds 2009. Dat bevalt goed. De nieuwe economie biedt kansen en is volgens mij de uitweg uit de crisis. In deze blog wil ik ingaan op enkele verschillen tussen het oude en het nieuwe economisch denken.

Eerst de oude economie. Wat is dat? Ik weet dat ik te maken heb met mensen uit de oude economie indien er wordt gesproken over zaken als economische groei, winstmaximalisatie, koopkracht, inflatie en schaalvergroting. Het belangrijkste kenmerk van de oude economie is naar mijn mening de focus op financieel rendement. Door deze focus is geld de afgelopen decennia steeds meer een doel op zich geworden. Dit is onjuist. Geld is een middel en geen doel. Deze verkeerde focus heeft geleid tot een economie waar efficiëntie uitgedrukt in geld sterk verbeterd is. De ecologische efficiëntie, die veel belangrijker is, is daarentegen verslechterd: we verspillen anno 2013 op grote schaal energie en materie. De oude economie is dus niet zuinig, niet spaarzaam, niet economisch. Zelfs het woord ‘economisch’ heeft in dit paradigma zijn betekenis verloren.

Dan de nieuwe economie. In het nieuwe paradigma praten mensen over zaken als welzijn, de ecologische voetafdruk, juistschaligheid, diversiteit, continuïteit, kringlopen, peer-to-peer en sociale impact. Drie kenmerken van de nieuwe economie wil ik hier benadrukken. Ten eerste staat een andere vorm van efficiëntie centraal; ecologische efficiëntie. Dit houdt onder andere in dat er niet langer wordt gedacht in lijnen, maar in cirkels. Cradle-to-cradle productie, cyclische processen en circulaire economie zijn immers nodig om op lange termijn te overleven, om werkelijke ‘economisch’ te worden. Daarnaast is er altijd aandacht voor de ander in de nieuwe economie. Waardetoevoeging aan levens van andere mensen is een belangrijk doel. Ten derde is geld slechts een middel en worden ook andere waarden, zoals complementaire munten, tijd en energie, ingezet om het economisch verkeer te organiseren. Bedrijven in de nieuwe economie maken vaak zeer handig gebruik van de mogelijkheden die internet en IT bieden om vraag en aanbod aan elkaar te koppelen.

Er zijn inmiddels honderdduizenden Nederlanders en duizenden, vaak wat kleinere, bedrijven in Nederland die de nieuwe economie op micro niveau vormgeven. Tevens zijn er ontelbare bedrijven uit de oude economie die zich proberen om te vormen. Dit gaat met hangen en wurgen, omdat vele aannames en gewoontes doorbroken moeten worden. Met name de top van het bedrijfsleven en de politiek is nog grotendeels ondergedompeld in het oude economisch denken. Toch verandert ook dit langzaam. Zo komen politici anno 2013 in aanraking met diverse uitgewerkte voorstellen – vaak geschreven door relatieve buitenstaanders – om het economisch systeem drastisch te veranderen. Er liggen bijvoorbeeld plannen klaar om de geldcreatie te democratiseren. Het is een kwestie van tijd voordat dergelijke voorstellen geïmplementeerd worden en de nieuwe economie ook van bovenaf wordt ondersteund. De barsten in het bolwerk van de oude economie worden namelijk steeds talrijker en dieper.

De mensen en bedrijven uit de nieuwe economie hebben de afgelopen jaren gelukkig gezaaid in de scheuren van de oude economie en zijn nu klaar om te laten zien wat ‘economisch’ werkelijk betekent. Zij kunnen een nieuw economisch paradigma gebaseerd op ecologische efficiëntie en sociale impact realiseren dankzij een breder wereldbeeld, dankzij een moreel kompas dat zich niet door geld laat leiden. Laten we dit nieuwe economisch denken allemaal omarmen.

Deze blog is geschreven voor Stichting Doen.

Geld en duurzaamheid

Hieronder een recensie van mijn hand over Geld en duurzaamheid van Bernard Lietaer (ISBN 9789062245215). Onder andere gepubliceerd op globalinfo.nl.

Geld en duurzaamheid

Monetaire ecosysteem
Lietaer en zijn medeauteurs pleitten er in dit boek voor de monocultuur van op schuld gebaseerd, door rente gedreven geld te verlaten en te gaan naar een monetair ecosysteem. Ofwel het monopolie van één munt in een land dient te worden doorbroken en meerdere munten dienen naast elkaar geïmplementeerd te worden. Zolang dit niet gebeurt, zal het financieel-economisch systeem volgens de schrijvers instabiel zijn.

Geldsysteem
Dennis Meadows, bekend van roemruchte boek Limits to Growth (1972), schrijft in zijn voorwoord dat hij lang niet heeft nagedacht over het geldsysteem. Hij nam het als een neutraal en onvermijdelijk aspect van de menselijke samenleving aan. Meadows is zeker niet de enige die zo over geld denkt. De schrijvers merken op:

“Streven naar duurzaamheid zonder ons geldsysteem te herstructureren is een naïeve benadering en is gedoemd te mislukken.”

In Geld en duurzaamheid wordt aangetoond dat conventioneel geld geen gedragsmatig en passief ruilmiddel is, maar juist leidt tot onduurzaam gedrag. Meadows zegt na het lezen van dit rapport te begrijpen dat het heersende financiële systeem op vijf manieren niet verenigbaar is met duurzaamheid:

* het veroorzaakt op- en neergaande cycli in de economie;
* het produceert kortetermijndenken;
* het vereist eindeloze groei;
* het concentreert rijkdom;
* het vernietigt sociaal kapitaal.

Systemische crisis
De crisis die wij nu meemaken is geen incident. Volgens IMF-gegevens ondervonden tussen 1970 en 2010 145 landen bankencrises; tel daarbij 208 monetaire crashes en 72 crises met staatsschulden. Dat geeft een totaal van 425 systemische crisis, oftewel: gemiddeld elk jaar meer dan tien landen in crisis! De schrijvers merken terecht op dat de neiging om elke systemische crisis als een apart geval te bekijken, de gemeenschappelijke drijvers achter deze crises verdoezelt.

Monetaire blinde vlek
Wij lijden volgens Lietaer en consorten aan een monetaire ‘blinde vlek’. Deze heeft tenminste drie lagen:

*De hegemonie van het denken in één valuta’. Net als Graeber in zijn boek Schuld merken de schrijvers op dat er in het verleden diverse samenlevingen hebben bestaan die tweevoudige of mulit-muntsystemen gebruikten.

*De ideologische oorlog van ‘kapitalisme tegen communisme’. Beide vinden het gebruik van een centrale munt vanzelfsprekend.

*Een geïnstitutionaliseerde status-quo. Centrale banken blijven gehecht aan het idee dat een monopolie van een enkele nationale, op bankschuld gebaseerde munteenheid in elk land of elke landengroep moet worden afgedwongen.

Chicago Plan
Het ‘Chicago Plan‘ wordt de laatste tijd zo nu en dan geopperd als oplossing voor de crisis. Dit betekent nationalisering van de geldschepping wat diverse voordelen oplevert. De mogelijkheid van toekomstige bankcrashes kan zo worden verminderd en alle staatsschuldencrises kunnen direct worden opgelost. Toch vinden de schrijvers dit niet de beste oplossing. Een privé-monopolie wordt namelijk vervangen door een publiek monopolie. Bovendien zullen monetaire crashes blijven bestaan en vragen zij zich af of het Chicago Plan politiek haalbaar is.

Duurzaamheid
De schrijvers maken gebruik van complex flow networks om duurzaamheid te bestuderen. Als we duurzaamheid plastisch uitdrukken, zijn er in deze theorie drie variabelen betrokken: diversiteit, interconnectiviteit en de balans tussen efficiëntie tegenover veerkracht. Een monocultuur kan dus nooit stabiel zijn. Lietaer en consorten concluderen dan ook dat het monopolie van een soort geld leidt tot crises en dat diversiteit in ruilmiddelen nodig is om stabiliteit te realiseren. Zij raden een monetair ecosysteem aan, waarin andere ruilmiddelen dan bankgeld een rol spelen.

Complementair geld
Geld is, volgens de schrijvers, een overeenkomst binnen een gemeenschap om op een gestandaardiseerde manier iets te gebruiken als ruilmiddel. Naast de euro kunnen wij parallelle overeenkomsten afsluiten en complementaire munten in omloop te brengen om verschillende doelstellingen te realiseren: sociale, ecologische, maar evengoed economische. In dit rapport worden negen modellen besproken; vijf modellen die zonder toestemming van overheid kunnen worden ingevoerd en vier waar de overheid als initiatiefnemer optreedt. De Gentse Torekes om milieu- en buurtzorg te promoten en de C3 Uruguay om de nationale economie te versterken zijn bekende bestaande voorbeelden. De schrijvers benadrukken dat de overheid belangrijk is, omdat zij monetaire ecosystemen naar een hoger niveau kan brengen. De eerste en belangrijkste taak is het weghalen van de obstakels die het monopolie van een valuta beschermen, zodat gespecialiseerde ruilmiddelen ontwikkeld kunnen worden.

Conclusie
Dit rapport is een toevoeging aan de bestaande literatuur, omdat het heldere analyse van het huidige geldsysteem biedt en diverse onorthodoxe oplossingen voor de crisis geeft. Het verdient zeker meer aandacht. Meerdere munten kunnen bijdragen aan stabiliteit en door te kiezen voor andere betaalmiddelen kunnen drijfveren en gedrag veranderen in de richting van duurzaamheid en solidariteit. De grote vraag blijft echter of democratische controle over de geldschepping (het Chicago Plan) niet de allerbelangrijkste stap in dit proces is. Veel complementaire munt modellen voelen toch wat klein aan. Controle over nationale geldschepping lijkt mij cruciaal, zeker in tijden van transitie…

In het oog van de orkaan

Afgelopen woensdag kreeg ik bij de Nacht van de Nieuwe Macht het nieuwe boek van Jan Rotmans. Inmiddels heb ik het gelezen en een recensie geschreven. Deze recensie is op globalinfo.nl en duurzaamnieuws.nl verschenen en vindt u ook hieronder.

In het oog van de orkaan

In het oog van de orkaan is de titel van het nieuwe boek van Jan Rotmans. Dit boek leest ondanks wat herhalingen en een niet altijd even heldere structuur gemakkelijk weg en biedt handvatten voor de transitie naar duurzaamheid. De vele voorbeelden laten zien dat het anders kan en dat er al een groep in Nederland is die werkt vanuit andere waarden. Tevens wordt duidelijk dat de schrijver zelf radicaliseert.

Volgens Rotmans verdwijnen oude waarden en ontstaan nieuwe waarden in tijden van transitie. Op dit moment leven we in een kantelfase. Zo’n fase wordt gekenmerkt door crisis, instabiliteit, chaos en turbulentie. De huidige instabiele kantelperiode is een voorbode voor een lange periode van crises. Na de financieel-economische crises beginnen de echte ecologische crisis rondom grondstoffen, energie en klimaat. Deze stapeling van crises noemt Rotmans een zegen. Het zet de deuren open voor een radicale verandering naar een werkelijk duurzame samenleving. Crisis zijn een ideale voedingsbodem voor transities.

Veel mensen staan nu nog in het oog van de orkaan (vandaar de titel). Dit zal de komende tijd veranderen; steeds meer mensen zullen volgens Rotmans uit het oog stappen en de storm in alle hevigheid ervaren. Het komende decennium wordt een heftige periode, waarin krachten en tegenkrachten zich gaan mobiliseren. Rotmans voorspelt dat de nieuwe orde van onderop in alle hevigheid zal botsten met de bestaande orde van bovenaf. De spanningen zullen tot zeker 2020 hoog oplopen. Maar uiteindelijk zal de decentrale beweing een eigen regime gaan vormen en het pleit in zijn voordeel beslechten. Dat betekent niets minder dan een machtswisseling, en een verschuiving van de macht van de overheid naar de burger.

Rotmans heeft als hoogleraar transitiekunde vele transities bestudeerd. Dat maakt dit boek interessant. Hij geeft een aantal voorwaarden voor geslaagde transities: er moeten voldoende meekoppelende autonome trends, genoeg maatschappelijke druk op het regime, aandrang tot interne verandering en voldoende innovatieruimte zijn. Een transitie duurt circa twee generaties en verloopt beurtelings schoksgewijs en geleidelijk. In dit boek behandelt Rotmans verschillende sectoren; de gezondheidszorg, voedsel, gebiedsontwikkeling en energievoorziening. Gedegen legt hij uit waarom deze sectoren een crisis beleven. Zij conclusies zijn keihard. Ten aanzien van de zorg stelt hij:

Doorgaan met het lezen van “In het oog van de orkaan”

Economie, nu en in de toekomst

Gisteren heb ik een college over economie nu en in de toekomst gegeven aan de Academie voor Stedenbouw en Architectuur in Tilburg. Belangrijkste boodschap: Business as usual is geen optie meer. Dit is goed en slecht nieuws. Dit betekent dat we niet op de oude weg door kunnen gaan, maar moeten veranderen. The Great Transition is noodzakelijk, wenselijk en mogelijk. Steeds meer mensen zien dit in en gaan aan de slag.

Om een duurzame samenleving en circulaire economie te bereiken, moet er een hoop veranderen; we dienen onze producten, processen, business modellen, systemen en onze manier van leren te herontwerpen. Genoeg te doen dus. Ook economie, geld en eigendom zullen veranderen. Gelukkig zijn er al veel alternatieven. Zie voor meer info de sheets Economie, nu en in de toekomst.

Het Apple Dilemma

Apple staat enerzijds bekend om zijn strakke design en technologische superioriteit, anderzijds maken enkele van haar leveranciers gebruik van kinderarbeid en is Apple het meest vervuilende IT-bedrijf ter wereld. Daarnaast stamt het economische bedrijfsmodel van Apple uit de vorige eeuw; de top strijkt miljarden op en de meerderheid werkt voor een hongerloon. Kortom, de Apple producten zien er goed uit en zijn modern, maar ethisch gezien stelt het bedrijf niets voor, is het achterhaald. Dit wetende is het verbazingwekkend dat vele duurzaamheidspredikers, wereldverbeteraars en armoedebestrijders rondlopen met iphones, ipads en MacBooks. Zij leven het Apple Dilemma. Zij bepleiten een betere wereld, maar kopen producten waarvan zij weten dat zij niet voldoen. Velen prefereren hippe technologie boven ethiek.

Onlangs werd ik zelf geconfronteerd met het Apple Dilemma. Samen met twee collega’s had ik een overleg met een adjunct-directeur van de Telegraaf om meer goed nieuws in hun krant te krijgen. “Wat verstaan jullie onder goed nieuws?” vroeg de man. Wij staken een betoog af over circulaire economie, cradle-to-cradle producten, succesvolle duurzame initiatieven, complementaire munten, nieuwe business modellen, etc. De adjunct-directeur luisterde kritisch en vroeg: “Wat voor telefoon hebben jullie?” Ik pakte mijn antieke Samsung, een van mijn collega’s toonde zijn iets minder antieke Nokia en de ander liet zijn Iphone 4 zien. De Telegraaf man lachte en vroeg mijn collega of hij niet wist dat Apple kinderarbeid toepast en zeer vervuilend is. Hij had een punt. Zolang wij zelf geen andere keuzes maken, verandert er niets. Wat er in de krant staat of op televisie te zien is, heeft hier niets mee te maken. We dienen allemaal, stuk voor stuk, het Apple dilemma te overwinnen. Dit kan alleen door zelf niet verspillende en ethisch verantwoorde producten te kopen. Het is een kwestie van kiezen…