De menselijke drang naar ‘meer’

Vorige week stuurde ik alle leden van de Dutch Sustainable Growth Coalition een brief. Gisteren werd ik door een meneer van VNO-NCW gebeld die reageerde namens de DSGC. Hij vertelde mij dat meerdere CEO’s mijn brief over duurzame economische groei met interesse hebben gelezen en met elkaar over de inhoud hebben gesproken. Telefonisch hebben wij enkele dilemma’s besproken. Met name het transitiepad en de menselijke drang naar ‘meer’ zijn lastige punten. Anders gezegd, waar moeten wij beginnen? En wil de mens altijd meer?

Van gedachten wisselen over deze onderwerpen is belangrijk, omdat wij een nieuw economisch paradigma dienen te realiseren en het steeds duidelijk wordt dat het een bedrieglijk is te stellen dat ieder mens altijd meer kan krijgen op een aarde met beperkte hulpbronnen, met beperkte vierkante meters en beperkte natuurlijke regeneratiesnelheden. In mijn ogen falen democratieën op nationaal niveau momenteel, omdat politici geen ideeën kunnen opperen die mensen welvaart kosten. Zij die stellen dat er grenzen zijn worden simpelweg niet gekozen, omdat niemand deze waarheid wil horen. Het lijkt onmogelijk zowel de lange termijn van de mensheid, het algemeen belang, te beschermen als de eigen herverkiezing, het eigenbelang, te verdedigen binnen de huidige democratie en het huidige economisch paradigma.

Niet alleen politici, maar ook ik, de hedge fund manager met een bonus van 100 miljoen dollar, de advocaat met een uurloon van 1000 pond en de CEO met een inkomen van 1.000.000 euro, allemaal zijn wij gevangenen door de heersende kapitalistische geldlogica van ‘meer’. Wij moeten allemaal onmogelijke keuzes maken. CEO’s dienen een afweging te maken tussen het korte termijn voortbestaan van het bedrijf en de lange termijn van de mensheid. Bedrijven die op korte termijn niet winstgevend zijn, gaan immers failliet. De toekomst van het mensheid is daarentegen niet in geld uit te drukken en daarom moeten CEO’s blijven acteren alsof de toekomst van hun kleinkinderen waardeloos is. Ergens moeten wij de moed hebben te breken met het huidige economisch systeem. Ergens dienen wij grenzen te stellen. Ooit moeten wij kiezen voor de lange termijn en het algemeen belang. Dit realiseren steeds meer mensen zich.

Voorlopig kiezen CEO’s en politici echter voor korte termijn winsten: winstmaximalisatie en economische groei. Ik  heb geregeld het gevoel in een theater te leven waar eenieder zijn rol speelt en het systeem het script schrijft. Economische berekeningen als Return on Investment en Net Present Value waarderen vandaag structureel boven morgen en iedereen zit gevangen in deze onlogica. Op lange termijn is dit echter onmogelijk. De korte termijn kan immers niet eeuwig zwaarder tellen dan de lange termijn. Dat is eenvoudig te begrijpen, maar omdat iedereen mee moet blijven spelen dreigt een tragedy of the commons op wereldschaal.

Het zullen individuen moeten zijn die het roer omgooien, die nieuwe wegen bewandelen, ander economische modellen implementeren, duurzamere levensstijlen ontwikkelen en ‘meer’ herdefiniëren. Ieder mens – en dus ook CEO’s en politici – kan het goede voorbeeld geven door zelf te gaan streven naar bijvoorbeeld meer wijsheid, meer vrije tijd, meer vriendschappen en meer geluk. Be the change you want to see in this world. Het kan anders.

Brief aan Dutch Sustainable Growth Coalition

Geachte heren Balkenende, Polman, van Boxmeer, van Houten, Sijbesma, Büchner, Hartman, ’t Hart, Voser, Jongstra en Wientjes,

in uw brief aan de formateurs pleit u, de Dutch Sustainable Growth Coalition, voor veel zinnige zaken, toch heeft de inhoud mij verbaasd. Ik zal trachten toe te lichten waarom. U pleit in deze brief voor substantiële duurzame economische groei; ik vraag mij echter stellig af of economische groei anno 2012 überhaupt nog duurzaam kan zijn. Een constant groeiende circulaire economie is een contradictio in terminis: de hoeveelheid natuurlijke hulpbronnen op aarde is en blijft beperkt en de eerste kringloop is logischerwijs net zoveel waard als de volgende kringloop. Iets wat altijd groeit lijkt mij per definitie niet duurzaam. Ofwel, groei kan niet de maatstaf zijn om duurzaamheid – stabiliteit – te bereiken. Wij zullen dus van richting moeten veranderen. Politici in welvarende landen dienen in de 21ste eeuw niet langer economisch groei na te streven; zij moeten een veilige steady state realiseren, ecologische grenzen accepteren, werk en welvaart verdelen en welzijn vergroten.

In mijn ogen maakt u in uw pleidooi dezelfde denkfout die ook ten grondslag aan de financiële crisis ligt: door te prediken voor beleid gericht op economische groei maakt u van geld een doel, terwijl geld een middel is. Wij kunnen in Nederland beter gaan denken via een logica waarin tijd en ruimte (ofwel natuurlijke regeneratiesnelheden en natuurwetten) doorslaggevend zijn. Wij, de Nederlanders, de wereldgemeenschap, kunnen beter niet meer vissen vangen dan er geboren en volwassen worden, meer bomen kappen dan er nieuw groeien, et cetera. Het huidige geldsysteem kan deze logica niet ondersteunen, omdat zaken als Return on Investment en Net Present Value de korte termijn voortdurend belangrijker maken dan de middellange en lange termijn. Het huidige geldsysteem met zijn drang naar economische groei en financieel rendement zal ons dan ook niet bij duurzaamheid brengen. Het is hoog tijd dat wij waardesystemen en business modellen gaan ontwikkelen en implementeren die niet gebaseerd zijn op winstmaximalisatie, maar die mens- en natuurwaarden voorop stellen.

Doorgaan met het lezen van “Brief aan Dutch Sustainable Growth Coalition”

Lietaer over geld

Onderstaand een recent interview met Bernard Lietaer – een Belgische professor, schrijver en voorheen bankier bij de Belgische Centrale Bank – waarin hij diverse onderwerpen bespreekt. Begin dit jaar lunchte ik een keer met Bernard. In ons gesprek benadrukte hij dat centrale banken enkel de stabiliteit van het bestaande systeem willen garanderen. Zij zijn dus niet op zoek naar een beter systeem, terwijl dit wel nodig is.

Gisteren bij het Sustainable Finance Lab bleek hoe lastig het is voor bankiers en economische wetenschappers om out-of-the-box te denken en vernieuwend bezig te zijn. Enkel de excessen van het bestaande systeem worden besproken en bestreden. Duurzaamheid wordt geïnterpreteerd als stabiliteit, dat de relatie tussen geld en ecologie niet klopt, lijkt niet te zijn doorgedrongen tot de meeste deelnemers. Een circulaire economie is noodzakelijk, ons lineaire geldsysteem is hier niet geschikt voor (zie dit artikel meer uitleg). Dat geld binnen ons huidige geldsysteem van arm naar rijk blijft stromen door rente is al helemaal geen onderwerp bij discussies over het hervormen van de financiële sector. Het zal dus nog wel even duren voordat de financiële,  ecologische en sociale crises zijn opgelost. Veel machtsstructuren zitten nog in de weg en we zijn gewend geraakt economie puur financieel te zien terwijl ook ecologie en sociale rechtvaardigheid onderdeel zijn van economie. Lietaer geeft enkele alternatieve denkrichtingen. Geldsystemen zijn geen natuurwetten, maar kunnen door mensen worden ontworpen. Een ander geldsysteem is mogelijk!

The New American Dream

Architect en stedenbouwkundige Douglas Farr pleit voor een nieuwe American Dream. Hij stelt:

“The future is sustainability”

en

“Sustainability is local.”

De American Dream is de afgelopen decennia steeds meer een nachtmerrie geworden: het is onmogelijk voor ieder gezin om een groot huis en twee auto’s te hebben, jaarlijks tienduizenden kilometers te rijden en onbeperkt vlees te eten. De idealen van vrijheid en gelijkheid staan uiteraard niet ter discussie, het resultaat echter wel. Steeds meer, steeds groter is niet langer mogelijk. Amerikanen behoren tot de grootste overconsumeerders op de aarde en zullen – net als Europeanen – moeten kiezen voor een andere richting.

In de V.S. stonden in 2009 ongeveer 100.000.000, hiervan waren er 3.000 groen. In een halve generatie werden er slechts 3.000 groene gebouwen neergezet! Dit schiet niet op. Het moet anders. Farr stelt dat er grotere doelen gezet moeten worden. Terecht merkt hij op dat gemeentes zich momenteel doorgaans bezighouden op het niveau van spaarlampen en groene energie, terwijl het nodig is om naar huizen, huizenblokken en zelfs hele wijken te kijken. Binnen grotere systemen zijn grote voordelen te behalen. Integraal design en systeemintegratie zijn de toekomst. Muren, zonnepanelen, daken, wegen en vijvers kunnen meerdere functies vervullen.

Er moeten twee zaken veranderen voor duurzaamheid: technologie en gedrag. Volgens Farr komt 63% van de verandering door technologische vooruitgang en 37% door gedragsverandering. Hij benadrukt dat architecten, planners, beleidsmakers voor beiden verantwoordelijk zijn. Er is dus een verandering in ons gedrag, in onze cultuur, nodig. Dit kan. It is up to us. De Hopi Indianen zeggen:

“We are the ones we have been waiting for.”