De aarde wordt steeds lelijker

Afgelopen weekend bezocht ik de solo-expositie van de Amerikaanse kunstenaar Mark Dion in museum het Domein in Sittard. Een aanrader. Dion onderzoekt ecologische vraagstukken en de menselijke perceptie van natuur. Zijn verwachting is dat de aarde steeds lelijker gaat worden door toedoen van de mens. Onderstaand statement is scherp.

Een dag later moest ik Dion al gelijk geven. We wandelden op de Pietersberg. Deze berg op loopafstand van Maastricht is grotendeels afgegraven. Een symbool van lelijkheid. Op de terugweg naar huis werd het nog erger: overal zag ik grauwe bedrijventereinen, leegstaande kantoren en kil asfalt. Dion heeft gelijk. Schoondheid op aarde gaat langzaam verloren. Lelijkheid zegeviert.

Mark Dion_Het Domein

Business as usual geen optie

Zojuist heb ik het onlangs publiceerde het rapport Green economies around the world?  gelezen. Het is een publicatie van het Sustainable Europe Research Institute (SERI) met prachtige grafieken en tabellen. Belangrijkste conclusie:

“Business as usual: not an option for the future.”

Om twee redenen is business as usual geen optie meer. Ten eerste, omdat het huidige gebruik van natuurlijke hulpbronnen niet duurzaam is. Ten tweede, omdat tegelijkertijd miljarden mensen op de wereld nog leven in materiële armoede en terecht vragen om een ​​substantiële verhoging van hun consumptie en materiële welvaart. Anders geformuleerd, er zijn grenzen en daar lopen we nu tegen aan. Dit is niets nieuws, sinds Limits to Growth (1972) zouden wij kunnen weten dat een radicale verandering op den duur nodig is. De afgelopen decennia zijn er veel wetenschappelijke artikelen en boeken gepubliceerd over het einde van groei. Mijn favorieten zijn Herman Daly, Tim Jackson en Richard Heinberg. De bewijslast is enorm. Waarom er nauwelijks iets is gebeurd, blijft raadselachtig. Macht en kortzichtigheid zijn de meest voor de hand liggende verklaringen.

Wat dient er te gebeuren? Volgens het SERI-rapport – en daarin hebben ze gelijk – dient het in groene economieën niet te gaan om economische groei, maar om het verbeteren van de productiviteit van hulpbronnen en het verminderen van het absolute gebruik van grondstoffen. De schrijvers formuleren een aantal fundamentele vragen die wij, de mensheid, dienen te beantwoorden:

Is the current model of material intensive lifestyles desirable as a future vision ? And if not, what is an attractive and sustainable alternative?

Are we willing to implement a limited and equal distribution of material consumption globally ? If yes, at what level ? The current OECD-level, which would mean accepting a doubling of environmental pressures ? The current global average, accepting global distribution and current levels of ecological pressure? A level oriented on current best practices or maybe less ? If one of these options seems to be favourable, what kind of incentives and sanctions would humanity accept to enforce them?

If an equal distribution is not worthwhile, what would be an alternative approach to reach a globally sustainable level of resource use? Should inequalities of more than a factor of 50, as we observe currently, be maintained or would a minimum or maximum level of material consumption for each person be more attractive? What level of inequality could be acceptable in terms of global social justice?

Grote vragen die democratisch gekozen politici professioneel ontwijken. Wat de vraag oproept of democratieën wel in staat zijn deze problemen op te lossen…. Of komt ook het politieke business as usual ten einde?

Circulaire economie en lineair geld

De begrippen circulaire economie en kringloopeconomie duiken steeds vaker op. Mensen als Jacqueline Cramer, Jan Rotmans en Herman Wijffels laten deze woorden steeds vaker vallen en zelfs in het CDA-verkiezingsprogramma komt het woord kringloopeconomie twee keer voor.

Maar wat is een circulaire economie? De basis van zo’n economie is het Cradle to Cradle principe. Dit principe is bedacht door William McDonough en Michael Braungart en gebaseerd op drie basisregels:

1) Afval = voedsel
2) Zon is de energiebron
3) Respect voor diversiteit

In een circulaire economie dienen alle materialen van een product opnieuw gebruikt te worden in hetzelfde of een ander product zonder kwaliteitsverlies. Wanneer alle materialen hergebruikt worden en de producten milieuneutraal zijn is de kringloop compleet en kunnen we spreken van een kringloopeconomie. Het onderstaand filmpje geeft een heldere uitleg.

Een circulaire economie is een grote uitdaging en niet zomaar gerealiseerd. Twee grote problemen die met elkaar verweven zijn doemen direct op. Ten eerste moet ons lineaire geldsysteem omgevormd worden. Het lijkt onmogelijk om de geldhoeveelheid constant te laten groeien terwijl de economie circulair moet zijn. Bankiers en investeerders zullen hun zeer winstgevende core business dus radicaal moeten veranderen. Het mag duidelijk zijn dat dit niet zomaar gebeurd, maar gepaard zal gaan met grote strijd. Ten tweede zullen politici iets anders moeten nastreven dan economische groei. Een constant groeiende kringloop is immers onmogelijk. De hoeveelheid natuurlijke hulpbronnen op aarde blijft beperkt en de eerste kringloop is net zoveel waard als de volgende kringloop. De taak van politici is dus niet langer economisch groei realiseren, maar een veilige steady state realiseren, ecologische grenzen accepteren, werk verdelen en welzijn vergroten. Of Rutte en Samson dit doorhebben vraag ik mij stellig af. Wellicht dat iemand ze wat kan influisteren….

Het leven na economische groei

Afgelopen week stelde Partij voor de Dieren-lijsttrekker Marianne Thieme in een interview met nu.nl dat economische groei niet de oplossing, maar het probleem is. Dit klopt. Oneindige groei op een eindige wereld is onmogelijk. Economische groei botst met ecologische grenzen. Er is nog een andere reden waarom het kapitalisme en economische groei wankelen: kapitaal accumuleert niet meer. Peak money is een feit: de geldhoeveelheid heeft zijn maximale omvang bereikt en zal niet meer groeien. En een economisch systeem waarin kapitaal niet langer accumuleert is geen kapitalisme. Het kapitalisme is dus op zijn eind. Degrowth is er of we het nu willen of niet. Dit is enerzijds slechts nieuws, anderzijds biedt dit kansen: een beter economisch systeem is namelijk mogelijk.

Wat kunnen wij nu doen? Wij kunnen economische groei vervangen door zes basisprincipes van een duurzame en solidaire economie. Dit zijn:

  1. Objectieve schaarste (er zijn beperkte hulpbronnen)
  2. Mens- en natuurwaarden primair (financiële waarden secundair, geld is een middel en geen doel)
  3. Welzijn ≠ materiële rijkdom (rijkdom is mogelijk zonder materiële groei)
  4. Principe van duurzaamheid (Sustainable Development)
  5. Principe van ‘genoeg’ (Fair Earth Share)
  6. Principe van solidariteit (Ubuntu)

Wat kunnen politici doen? Een aantal aanbevelingen:

  1. Vervang economische groei door de zes basisprincipes van een duurzame en solidaire economie. Geef prioriteit aan herwaarderen (mens- en natuurwaarden boven financiële waarden) en herbalanceren (binnen ecologische limieten komen).
  2. Maak Degrowth, Stabiliseer en Groei beleid per consumptiegroep (sommigen bevolkingsgroepen overconsumeren, anderen onderconsumeren). Geef prioriteit aan herverdelen (verkleinen ongelijkheid) en omscholen.
  3. Stimuleer de zoektocht naar een andere economie. Geef prioriteit aan regionaliseren, het hervormen van het financiële en belastingsysteem en het democratiseren van de geldschepping.

Hoe ziet het leven na economische groei eruit? Ik denk beter. De kans is groot dat wij in een duurzame en solidarie economie minder hoeven te werken en meer tijd hebben voor familie, vriendschappen, sport, cultuur, onderwijs, ontspanning, etc. Wij zullen ecologische grenzen accepteren en zullen veel meer samenwerken. Werk zal beter verdeeld worden waardoor ongelijkheid zal afnemen. Dit maakt de samenleving veiliger en opener.

Kortom, de kansen zijn enorm. Het is dan ook de hoogste tijd dat meer politieke partijen zich uitspreken tegen economische groei en werkelijk kiezen voor een andere richting. Het kan (en moet) anders.

Wie bestrijden de ecologische crisis?

Er zijn twee soorten mensen die de ecologische crisis bestrijden. De eerste groep stelt dat milieuvriendelijke technieken en schone energie de ecologische crisis zullen oplossen. De tweede groep streeft een radicale transitie, een transformatie van onze cultuur, een ander wereldbeeld na; zij stellen dat de degradatie van de natuur pas zal stoppen indien onze filosofische en zelfs religieuze en spirituele wortels veranderen.

Wat is de heersende filosofische gedachte dan? In de westerse wereld heerst al eeuwenlang het idee dat de mens meester en bezitter van de aarde is. Momenteel klopt dit ook; wij heersen, wij zijn de destructieve heersers van de aarde die anderen soorten (en onze eigen soortgenoten) overrompelen. De grote vraag is hoe lang dit kan doorgaan. Wanneer gaan wij als individu en als groep beseffen dat wij onderdeel zijn van een geheel? Wij maken deel uit van de natuur, wij staan niet alleen tegenover de natuur, maar behoren ook tot de natuur. Wij zijn afhankelijk van de natuur en van elkaar.

Veel mensen maken momenteel nog één grote denkfout. Zij doen alsof producten duurzaam of onduurzaam zijn. Zij vergeten dat er helemaal geen duurzame producten en diensten bestaan.  Alleen meer duurzame. Voor alle producten en diensten zijn immers energie, ruimte en grondstoffen nodig. Dus hebben ze ook allemaal een ecologische voetafdruk. En al deze voetafdrukken samen zorgen ervoor dat de aarde overbelast is. Wij mogen het simpele feit dat elke consumptie productie vereist, die schaarse middelen verbruikt en enige vervuiling veroorzaakt, niet langer ontkennen. In de westerse wereld zullen wij onze levensstijl moeten veranderen om ons Fair Earth Share te leven. Dit wordt als volgt gedefinieerd:

“A Fair Earth Share is the amount of land each person would get if all the ecologically productive land on Earth were divided evenly among the present world population.”  

Wij gaan van een tijd van gelijkheid van kansen naar een tijd waarin het gaat om gelijkheid van gebruik. Pas indien beide groepen het Fair Earth Share als uitgangspunt nemen kan de ecologische crisis worden opgelost. Wij zullen moeten leren leven wat we prediken, anders is het een kansloze missie.

Voor degenen die meer willen weten over de ecologische voetadruk en overconsumpte raad ik het E-book Mijn hemel! Wat gebeurt er op aarde? van mijn PDSE-collega Jan Juffermans aan.

De last van het geld

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Ik trof mij aan in een geldwereld. Ik ben erin terechtgekomen. Ik kan er niet uit. ‘Waarom draait mijn leven om geld?’ vraag ik mij geregeld af. ‘Waarom mag ik zonder geld niet meespelen?’ Zonder geld geen eten, geen huis, geen land, geen energie, geen vervoer, geen kleding en soms zelfs geen water. Zonder geld niets. Het geldsysteem heeft mij gegijzeld. Ik moet mee met de logica van het geld, zoals een aangelijnde hond mee moet met zijn baasje. Wat rest mij als geldhond anders dan een zoektocht naar de waarheid van geld te beginnen?

Deze tekeningen heb ik gemaakt om de druk van geld uit te beelden. We gaan gebukt onder deze druk. Vele medemensen hebben geldzorgen. Een kleine groep baseert zijn macht op geld. Geld maakt het mogelijk macht door tijd en ruimte te verplaatsen. Enerzijds kan ik stellen dat geld het leven op aarde gemakkelijker maakt; geld is een prima ruilmiddel. Anderzijds ontstaat door de combinatie van geld en eigendom de mogelijkheid elkaar uit te baten. Geld is dus niet alleen een bindmiddel, maar ook een uitbuitingsmiddel. Ik kan anderen inhuren om aan de waardevermeerdering van mijn privé-eigendom te werken. Dit trucje is de meest voorkomende vorm van uitbuiting op aarde en staat feitelijk vrijheid van alle mensen in de weg

Inmiddels weet ik dat geld minstens twee illusies met zich meebrengt. De eerste bestaat erin dat we geneigd zijn de waarde van dingen af te meten aan hun prijs; de tweede is dat we niet goed de waarde van dingen beseffen wanneer ze geen prijs hebben. Het is anno 2012 glashelder dat wij niet in staat zijn de ecologische en sociale waarde van een product of dienst in monetaire eenheden uit te drukken. De waarde uitgedrukt in geld misleidt ons.

Het is dus een illusie te denken dat geld ons kan vertellen wat goed en slecht is. Een positieve business case zegt niets. Wij zijn vergeten dat geld slechts een middel is en zelf geen intrinsieke waarde heeft. Een voorbeeld: alleen in geld uitgedrukt is het efficiënt paperclips, kerstballen en kleding te fabriceren in China en deze vervolgens naar Europa te transporteren. Qua tijd, materie en energie zijn deze productieketens uiterst verspillend. Ik stel dat de geldefficiëntie de afgelopen paar honderd jaar is gestegen, omdat wij ons hierop gefocust hebben, maar dat de tijd-, materie- en energie-efficiëntie – die veel belangrijker zijn – de afgelopen decennia zijn gedaald. Nagenoeg al onze productieketens zijn anno 2012 verspillend. En dus oneconomisch.

Samengevat, marktprijzen geven niet weer wat iets waard is. Het is simpelweg onmogelijk om alle ecologische en sociale kosten toe te rekenen aan de prijs van een product of dienst. De conclusie is dan ook genadeloos: het huidige geld is waardeloos om waarden uit te drukken. Laten we dus niet langer gebukt gaan onder de last van dit middel, maar andere waardesystemen ontwikkelen. Het kan (en moet) anders!

The Story of Change

The Story of Change is het nieuwste filmpje van Annie Leonard en the Free Range Studios. Wereldwijd zijn hun filmpjes zeer bekend. Minstens 15 miljoen mensen hebben de Story of Stuff gezien (zie onder) en ook bovenstaand filmpje wordt weer vaak bekeken.

In het kort: het is een pleidooi voor duurzaamheid en tegen overconsumptie; een lineair systeem op eindige planeet is onmogelijk. Ofwel:

 “We are using too much stuff.”

Check it. Ook de website. Be informed. Het kan (en moet) anders.