Crisis verklaard

Ik wil u wijzen op een baanbrekende speech over de oorzaken van de financiële crisis die Adair Turner op 2 november 2012 bij de South African Central Bank hield. Turner is voorzitter van de Financial Services Authority in de UK en lid van het Financial Policy Committee van de Bank of England. Hij zei:

“The financial crisis of 2007/08 occurred because we failed to constrain the private financial system’s creation of private credit and money.”

En:

“Banks which can create credit and money to finance asset price booms are thus inherently dangerous institutions.”

En:

“If we really have constructed an economic system in which adequate nominal demand growth is only attainable with a continual upward creep in the level of debt to GDP, we have created a dangerous system and should seek to identify less risky ways ensure that demand is adequate.”

Ook ik stel al langer dat het zeer problematisch is dat het recht om digitaal geld uit het niets te scheppen in commerciële handen ligt. Het business model van commerciële banken is gebaseerd op het verstrekken van kredieten en dit is wat zij de afgelopen decennia hebben gedaan. Vele grafieken laten dit zien. Een paar voorbeelden:

Anno 2012 zitten we allemaal met schulden en er verandert voorlopig weinig. Pas indien het debat over de relatie tussen geldcreatie, schulden en economische groei wordt gevoerd en alternatieven worden onderzocht en geïmplementeerd  kan de crisis worden opgelost. Vreemd genoeg gebeurt dit nauwelijks. De discussie vindt nagenoeg altijd plaats binnen het bestaande paradigma, terwijl er wel degelijk alternatieven zijn. Voor meer info over de speech van Adair Turner en alternatieven verwijs ik naar de website van Positive Money. Het kan anders. Het kan beter.

De menselijke drang naar ‘meer’

Vorige week stuurde ik alle leden van de Dutch Sustainable Growth Coalition een brief. Gisteren werd ik door een meneer van VNO-NCW gebeld die reageerde namens de DSGC. Hij vertelde mij dat meerdere CEO’s mijn brief over duurzame economische groei met interesse hebben gelezen en met elkaar over de inhoud hebben gesproken. Telefonisch hebben wij enkele dilemma’s besproken. Met name het transitiepad en de menselijke drang naar ‘meer’ zijn lastige punten. Anders gezegd, waar moeten wij beginnen? En wil de mens altijd meer?

Van gedachten wisselen over deze onderwerpen is belangrijk, omdat wij een nieuw economisch paradigma dienen te realiseren en het steeds duidelijk wordt dat het een bedrieglijk is te stellen dat ieder mens altijd meer kan krijgen op een aarde met beperkte hulpbronnen, met beperkte vierkante meters en beperkte natuurlijke regeneratiesnelheden. In mijn ogen falen democratieën op nationaal niveau momenteel, omdat politici geen ideeën kunnen opperen die mensen welvaart kosten. Zij die stellen dat er grenzen zijn worden simpelweg niet gekozen, omdat niemand deze waarheid wil horen. Het lijkt onmogelijk zowel de lange termijn van de mensheid, het algemeen belang, te beschermen als de eigen herverkiezing, het eigenbelang, te verdedigen binnen de huidige democratie en het huidige economisch paradigma.

Niet alleen politici, maar ook ik, de hedge fund manager met een bonus van 100 miljoen dollar, de advocaat met een uurloon van 1000 pond en de CEO met een inkomen van 1.000.000 euro, allemaal zijn wij gevangenen door de heersende kapitalistische geldlogica van ‘meer’. Wij moeten allemaal onmogelijke keuzes maken. CEO’s dienen een afweging te maken tussen het korte termijn voortbestaan van het bedrijf en de lange termijn van de mensheid. Bedrijven die op korte termijn niet winstgevend zijn, gaan immers failliet. De toekomst van het mensheid is daarentegen niet in geld uit te drukken en daarom moeten CEO’s blijven acteren alsof de toekomst van hun kleinkinderen waardeloos is. Ergens moeten wij de moed hebben te breken met het huidige economisch systeem. Ergens dienen wij grenzen te stellen. Ooit moeten wij kiezen voor de lange termijn en het algemeen belang. Dit realiseren steeds meer mensen zich.

Voorlopig kiezen CEO’s en politici echter voor korte termijn winsten: winstmaximalisatie en economische groei. Ik  heb geregeld het gevoel in een theater te leven waar eenieder zijn rol speelt en het systeem het script schrijft. Economische berekeningen als Return on Investment en Net Present Value waarderen vandaag structureel boven morgen en iedereen zit gevangen in deze onlogica. Op lange termijn is dit echter onmogelijk. De korte termijn kan immers niet eeuwig zwaarder tellen dan de lange termijn. Dat is eenvoudig te begrijpen, maar omdat iedereen mee moet blijven spelen dreigt een tragedy of the commons op wereldschaal.

Het zullen individuen moeten zijn die het roer omgooien, die nieuwe wegen bewandelen, ander economische modellen implementeren, duurzamere levensstijlen ontwikkelen en ‘meer’ herdefiniëren. Ieder mens – en dus ook CEO’s en politici – kan het goede voorbeeld geven door zelf te gaan streven naar bijvoorbeeld meer wijsheid, meer vrije tijd, meer vriendschappen en meer geluk. Be the change you want to see in this world. Het kan anders.

Brief aan Dutch Sustainable Growth Coalition

Geachte heren Balkenende, Polman, van Boxmeer, van Houten, Sijbesma, Büchner, Hartman, ’t Hart, Voser, Jongstra en Wientjes,

in uw brief aan de formateurs pleit u, de Dutch Sustainable Growth Coalition, voor veel zinnige zaken, toch heeft de inhoud mij verbaasd. Ik zal trachten toe te lichten waarom. U pleit in deze brief voor substantiële duurzame economische groei; ik vraag mij echter stellig af of economische groei anno 2012 überhaupt nog duurzaam kan zijn. Een constant groeiende circulaire economie is een contradictio in terminis: de hoeveelheid natuurlijke hulpbronnen op aarde is en blijft beperkt en de eerste kringloop is logischerwijs net zoveel waard als de volgende kringloop. Iets wat altijd groeit lijkt mij per definitie niet duurzaam. Ofwel, groei kan niet de maatstaf zijn om duurzaamheid – stabiliteit – te bereiken. Wij zullen dus van richting moeten veranderen. Politici in welvarende landen dienen in de 21ste eeuw niet langer economisch groei na te streven; zij moeten een veilige steady state realiseren, ecologische grenzen accepteren, werk en welvaart verdelen en welzijn vergroten.

In mijn ogen maakt u in uw pleidooi dezelfde denkfout die ook ten grondslag aan de financiële crisis ligt: door te prediken voor beleid gericht op economische groei maakt u van geld een doel, terwijl geld een middel is. Wij kunnen in Nederland beter gaan denken via een logica waarin tijd en ruimte (ofwel natuurlijke regeneratiesnelheden en natuurwetten) doorslaggevend zijn. Wij, de Nederlanders, de wereldgemeenschap, kunnen beter niet meer vissen vangen dan er geboren en volwassen worden, meer bomen kappen dan er nieuw groeien, et cetera. Het huidige geldsysteem kan deze logica niet ondersteunen, omdat zaken als Return on Investment en Net Present Value de korte termijn voortdurend belangrijker maken dan de middellange en lange termijn. Het huidige geldsysteem met zijn drang naar economische groei en financieel rendement zal ons dan ook niet bij duurzaamheid brengen. Het is hoog tijd dat wij waardesystemen en business modellen gaan ontwikkelen en implementeren die niet gebaseerd zijn op winstmaximalisatie, maar die mens- en natuurwaarden voorop stellen.

Doorgaan met het lezen van “Brief aan Dutch Sustainable Growth Coalition”

Geld, geldcreatie en BBP

Gisteren (11 oktober) heb ik een college gegeven aan de hogeschool in Leiden voor de postgraduate International Sustainable Development. Zoals wel vaker heb ik geprobeerd de relatie tussen geld, geldcreatie, het Bruto Binnenland Product en alternatieve indicatoren te verhelderen. Tevens heb ik twee lopende projecten, de MEV+ 2013 en de Ecobalans, besproken. De daaropvolgende discussie was waardevol. Ook ik heb ervan geleerd. De consensus was dat economische groei geen beleidsdoel kan zijn; geld is een middel en geen doel; en dat het dus tijd is alternatieven een kans te geven. Het kan anders. Voor geïnteresseerden de sheets.

Business as usual geen optie

Zojuist heb ik het onlangs publiceerde het rapport Green economies around the world?  gelezen. Het is een publicatie van het Sustainable Europe Research Institute (SERI) met prachtige grafieken en tabellen. Belangrijkste conclusie:

“Business as usual: not an option for the future.”

Om twee redenen is business as usual geen optie meer. Ten eerste, omdat het huidige gebruik van natuurlijke hulpbronnen niet duurzaam is. Ten tweede, omdat tegelijkertijd miljarden mensen op de wereld nog leven in materiële armoede en terecht vragen om een ​​substantiële verhoging van hun consumptie en materiële welvaart. Anders geformuleerd, er zijn grenzen en daar lopen we nu tegen aan. Dit is niets nieuws, sinds Limits to Growth (1972) zouden wij kunnen weten dat een radicale verandering op den duur nodig is. De afgelopen decennia zijn er veel wetenschappelijke artikelen en boeken gepubliceerd over het einde van groei. Mijn favorieten zijn Herman Daly, Tim Jackson en Richard Heinberg. De bewijslast is enorm. Waarom er nauwelijks iets is gebeurd, blijft raadselachtig. Macht en kortzichtigheid zijn de meest voor de hand liggende verklaringen.

Wat dient er te gebeuren? Volgens het SERI-rapport – en daarin hebben ze gelijk – dient het in groene economieën niet te gaan om economische groei, maar om het verbeteren van de productiviteit van hulpbronnen en het verminderen van het absolute gebruik van grondstoffen. De schrijvers formuleren een aantal fundamentele vragen die wij, de mensheid, dienen te beantwoorden:

Is the current model of material intensive lifestyles desirable as a future vision ? And if not, what is an attractive and sustainable alternative?

Are we willing to implement a limited and equal distribution of material consumption globally ? If yes, at what level ? The current OECD-level, which would mean accepting a doubling of environmental pressures ? The current global average, accepting global distribution and current levels of ecological pressure? A level oriented on current best practices or maybe less ? If one of these options seems to be favourable, what kind of incentives and sanctions would humanity accept to enforce them?

If an equal distribution is not worthwhile, what would be an alternative approach to reach a globally sustainable level of resource use? Should inequalities of more than a factor of 50, as we observe currently, be maintained or would a minimum or maximum level of material consumption for each person be more attractive? What level of inequality could be acceptable in terms of global social justice?

Grote vragen die democratisch gekozen politici professioneel ontwijken. Wat de vraag oproept of democratieën wel in staat zijn deze problemen op te lossen…. Of komt ook het politieke business as usual ten einde?

Circulaire economie en lineair geld

De begrippen circulaire economie en kringloopeconomie duiken steeds vaker op. Mensen als Jacqueline Cramer, Jan Rotmans en Herman Wijffels laten deze woorden steeds vaker vallen en zelfs in het CDA-verkiezingsprogramma komt het woord kringloopeconomie twee keer voor.

Maar wat is een circulaire economie? De basis van zo’n economie is het Cradle to Cradle principe. Dit principe is bedacht door William McDonough en Michael Braungart en gebaseerd op drie basisregels:

1) Afval = voedsel
2) Zon is de energiebron
3) Respect voor diversiteit

In een circulaire economie dienen alle materialen van een product opnieuw gebruikt te worden in hetzelfde of een ander product zonder kwaliteitsverlies. Wanneer alle materialen hergebruikt worden en de producten milieuneutraal zijn is de kringloop compleet en kunnen we spreken van een kringloopeconomie. Het onderstaand filmpje geeft een heldere uitleg.

Een circulaire economie is een grote uitdaging en niet zomaar gerealiseerd. Twee grote problemen die met elkaar verweven zijn doemen direct op. Ten eerste moet ons lineaire geldsysteem omgevormd worden. Het lijkt onmogelijk om de geldhoeveelheid constant te laten groeien terwijl de economie circulair moet zijn. Bankiers en investeerders zullen hun zeer winstgevende core business dus radicaal moeten veranderen. Het mag duidelijk zijn dat dit niet zomaar gebeurd, maar gepaard zal gaan met grote strijd. Ten tweede zullen politici iets anders moeten nastreven dan economische groei. Een constant groeiende kringloop is immers onmogelijk. De hoeveelheid natuurlijke hulpbronnen op aarde blijft beperkt en de eerste kringloop is net zoveel waard als de volgende kringloop. De taak van politici is dus niet langer economisch groei realiseren, maar een veilige steady state realiseren, ecologische grenzen accepteren, werk verdelen en welzijn vergroten. Of Rutte en Samson dit doorhebben vraag ik mij stellig af. Wellicht dat iemand ze wat kan influisteren….

Niet voor de winst

Vorige week presenteerde ik samen met PDSE-collega John Huige de MEV+ 2013. Wij stellen dat het CBP en onze politici zich teveel focussen op economische groei, op de winst van het bedrijf Nederland. Vandaag heb ik het boek Niet voor de winst van Martha Nussbaum gelezen. Zij verkondigt een soortgelijke boodschap. Zij stelt dat we ons dus niet enkel mogen focussen op studies die bijdragen aan economische groei en legt helder uit waarom democratieën geesteswetenschappen nodig hebben. Nussbaum spreekt van een wereldwijde crisis in het onderwijs, omdat de focus op geld ligt. Als wij dit blijven doen, leggen wij volgens haar de toekomst van de democratie in de waagschaal.

 Het verhaal van het onderwijs in het kort: het hedendaagse onderwijs is grotendeels gericht op inzetbaarheid van mensen in het productieproces. De economische motor moet immers blijven draaien. Mensen zijn in deze visie productiefactoren en consumenten, ofwel middelen om winst mee te maken. Nuttige studies zijn toegepaste wetenschappen. Zij kunnen op korte termijn inkomsten opleveren. Geesteswetenschappen leveren geen geld op en kunnen dus geschrapt worden. Om winsten te garanderen moet elke universiteit, elke onderzoeker tevens aantonen wat zijn bijdrage is aan de economie. Binnen een maatschappij die beheerst wordt door geld gaan de meeste mensen studeren om een goede baan te krijgen. Het idee dat mensen ook dienen te leren ter voorbereiding op een actief en nadenkend burgerschap is een idee dat wij tegenwoordig vrijwel nergens tegenkomen. Dit is ook mijn eigen ervaring. Op universiteiten leren wij nog slechts voor de toets.

Nussbaum haalt in haar boek de presidente van Harvard, Drew Faust, aan. Zij vraagt zich twee dingen af: ‘Zijn de universiteiten te zeer in de ban geraakt zijn van hun wereldlijke kortetermijndoelen? Is het marktmodel de fundamentele en bepalende identiteit van het hoger onderwijs geworden?’. Het volgende prachtige citaat komt eveneens van Faust:

“Het hoger onderwijs kan individu en samenleving een visie bieden die dieper en breder is dan de onontkoombaar bijziende blik van het heden. Mensen hebben niet alleen banen nodig, maar ook zin en betekenis, en de vraag dient niet te zijn of we ons in deze tijden kunnen veroorloven in dergelijke doelstellingen te geloven, maar of we ons kunnen veroorloven daar niet in te geloven.”

Het draait volgens haar dus om meer dan geld, het draait om zin en betekenis. Volgens Nussbaum kunnen de geesteswetenschappen zin en betekenis geven aan het leven. Zij zetten immers aan tot indringend kritisch denken, gedurfde verbeelding, empathisch begrip voor allerlei uiteenlopende menselijke ervaringen en een besef van de complexiteit van de wereld waarin we leven. Doorgaan met het lezen van “Niet voor de winst”

Presentatie MEV+ 2013

Gisteren hebben PDSE-collega John Huige en ik de MEV+ 2013 gepresenteerd in Nieuwspoort en overhandigd aan kamerleden en kandidaat-kamerleden. Pierre Heijnen (PvdA), Esther Ouwehand (PvdD), Miguel Heilbron (GL), Joel Voordewind (CU) en Meta Meijer (SP) hebben de MEV+ 2013 in ontvangst nemen en een reactie geven. Zij hebben allen toegezegd met de MEV+ aan de slag te gaan. Ook CDA, D66 en VVD hebben inmiddels een versie ontvangen.

Wat is de MEV+? De Macro Economische Verkenning plus is een alternatief voor de MEV van het Centraal Planbureau. Binnen dit CPB-document ligt de focus op economische groei, koopkracht en inflatie. Op geld dus. Volgens het Platform geeft de MEV een beperkt beeld van de economie en is het nodig om een MEV plus mondiale duurzaamheid en solidariteit te maken om een volledig beeld te krijgen. Ofwel, het CPB moet andere indicatoren gebruiken om de stand van de economie weer te geven. Pas dan zullen de onderwerpen in de politiek – en de verkiezingsdebatten – veranderen en zal de koers veranderen. Tevens bevat de MEV+ aanbevelingen voor een duurzame en solidaire economie. Business as usual is in onze ogen geen optie meer. Het moet (en kan) radicaal anders. De MEV+ laat zien dat het anders kan, dat de economie ook anders beschreven en geanalyseerd kan worden, uitgaande van principes als duurzaamheid en solidariteit. Dit biedt kansen. Be informed, lees de MEV+. 

De MEV+ is gratis online beschikbaar op de website van PDSE.

Het mysterie van geldcreatie

Het lukt maar niet de financiële, economische, politieke en ecologische crises op te lossen. Dit is niet gek. Het merendeel van de politici, beleidsmakers, economen, duurzaamheidsgoeroes en burgers begrijpt de manier waarop geld gecreëerd wordt namelijk niet. Wij focussen ons op wat geld doet in plaats van na te denken waar het vandaan komt. In dit blog probeer ik het mysterie van geldcreatie te ontmaskeren, de problemen van de huidige geldcreatie te benoemen en een paar alternatieven aan te dragen.

Weet u dat nagenoeg al het geld tegenwoordig in omloop wordt gebracht als schuld en tegen rente? Onze economie loopt op schuld. Financiële instellingen hebben met name de afgelopen twee decennia heel veel geld in de maatschappij gepompt. Volgens McKinsey bedroegen de totale schulden van consumenten, bedrijven, de overheid en de financiële sector in ontwikkelde landen rond 1990 tussen de 120 procent en 200 procent van het bbp en zijn de totale schulden gegroeid tot tussen 240 procent en 450 procent van het bbp in 2010. Bankieren is big business geworden, zeer winstgevende big business: in 1982 kwam 5 procent van alle winsten in de VS van financiële bedrijven, in 2007 41 procent (bron). Daarnaast is de sector gegroeid ten opzichte van andere sectoren binnen de economie.

Maar ondanks deze winstgevendheid en deze sterke groei moesten banken gered worden toen bleek dat zij verkeerde inschattingen hadden gemaakt. Anders gezegd, de maatschappij betaalde toen bleek dat banken leningen hadden verstrekt aan slechte debiteuren. Dit is de tragiek van de vrije markt. Dit is het drama van onze huidige manier van geldscheppen. De keuze of geld gecreëerd wordt voor consumptie, bestaande activa of nieuwe activiteiten is veel te belangrijk om aan commerciële financiële instellingen over te laten. De huidige manier van geldscheppen is een ideaal business model voor banken, maar zal nooit leiden tot een duurzame en solidaire economie. Gelukkig kan het anders. Democratische controle op de geldhoeveelheid en de kwalitatieve allocatie is mogelijk.

Weet u hoe geld wordt gecreëerd? Het is heel simpel: een particulier (of een bedrijf of een land) wil geld lenen. De bank beoordeelt of zij vertrouwen heeft dat deze persoon de lening kan terugbetalen. Indien dat zo is, tekent de betreffende persoon een contract. Vervolgens voert de bank een boekhoudpost in zijn IT-systeem in. Het is geld is beschikbaar. Op het moment dat deze persoon zijn schuld uitgeeft, komt er nieuw geld in omloop. Kortom, banken creëren geld uit het niets.  Al het elektronische geld ofwel 97% van de totale geldhoeveelheid wordt op deze manier gecreëerd.

Geld is dus een afspraak waarin de debiteur afspreekt zijn schuld (de hoofdsom) plus rente terug te betalen aan de crediteur.

Zijn er alternatieven? Jazeker. Geldschepping onder democratisch bestuur is een van de mogelijke alternatieven. Dit kan op zowel regionaal als nationaal niveau. De Amerikaanse staat North Dakota heeft een eigen staatsbank en niet geheel toevallig hebben zij de laagste werkloosheid in de V.S (bron). Daarnaast kunnen mensen zelf valuta’s creëren. In Griekenland schijnen al meer dan 100 complementaire geldstelsels te zijn. Mensen nemen het heft in eigen handen. Dit is de manier om bestaanszekerheid veilig te stellen en een duurzame en solidaire leefomgeving te realiseren. De belangrijkste politieke taak is het scheppen van ruimte om te experimenteren met alternatieve systemen. De huidige technologieën bieden ongekende mogelijkheden voor geldsystemen. Het kan (en moet) anders.

Het leven na economische groei

Afgelopen week stelde Partij voor de Dieren-lijsttrekker Marianne Thieme in een interview met nu.nl dat economische groei niet de oplossing, maar het probleem is. Dit klopt. Oneindige groei op een eindige wereld is onmogelijk. Economische groei botst met ecologische grenzen. Er is nog een andere reden waarom het kapitalisme en economische groei wankelen: kapitaal accumuleert niet meer. Peak money is een feit: de geldhoeveelheid heeft zijn maximale omvang bereikt en zal niet meer groeien. En een economisch systeem waarin kapitaal niet langer accumuleert is geen kapitalisme. Het kapitalisme is dus op zijn eind. Degrowth is er of we het nu willen of niet. Dit is enerzijds slechts nieuws, anderzijds biedt dit kansen: een beter economisch systeem is namelijk mogelijk.

Wat kunnen wij nu doen? Wij kunnen economische groei vervangen door zes basisprincipes van een duurzame en solidaire economie. Dit zijn:

  1. Objectieve schaarste (er zijn beperkte hulpbronnen)
  2. Mens- en natuurwaarden primair (financiële waarden secundair, geld is een middel en geen doel)
  3. Welzijn ≠ materiële rijkdom (rijkdom is mogelijk zonder materiële groei)
  4. Principe van duurzaamheid (Sustainable Development)
  5. Principe van ‘genoeg’ (Fair Earth Share)
  6. Principe van solidariteit (Ubuntu)

Wat kunnen politici doen? Een aantal aanbevelingen:

  1. Vervang economische groei door de zes basisprincipes van een duurzame en solidaire economie. Geef prioriteit aan herwaarderen (mens- en natuurwaarden boven financiële waarden) en herbalanceren (binnen ecologische limieten komen).
  2. Maak Degrowth, Stabiliseer en Groei beleid per consumptiegroep (sommigen bevolkingsgroepen overconsumeren, anderen onderconsumeren). Geef prioriteit aan herverdelen (verkleinen ongelijkheid) en omscholen.
  3. Stimuleer de zoektocht naar een andere economie. Geef prioriteit aan regionaliseren, het hervormen van het financiële en belastingsysteem en het democratiseren van de geldschepping.

Hoe ziet het leven na economische groei eruit? Ik denk beter. De kans is groot dat wij in een duurzame en solidarie economie minder hoeven te werken en meer tijd hebben voor familie, vriendschappen, sport, cultuur, onderwijs, ontspanning, etc. Wij zullen ecologische grenzen accepteren en zullen veel meer samenwerken. Werk zal beter verdeeld worden waardoor ongelijkheid zal afnemen. Dit maakt de samenleving veiliger en opener.

Kortom, de kansen zijn enorm. Het is dan ook de hoogste tijd dat meer politieke partijen zich uitspreken tegen economische groei en werkelijk kiezen voor een andere richting. Het kan (en moet) anders.