Een Vorm van Beschaving

Een-Vorm-van-Beschaving-herziene-versie-e1431774114771

Onlangs gaf Klaas van Egmond mij zijn boek Een vorm van beschaving (2013). Het boek is een pleidooi tegen eenzijdigheid en voor ‘het midden’. Aan de hand van filosofen, schrijvers, componisten, religies, sagen en mythen laat van Egmond zien dat de zoektocht naar ‘het midden’ al eeuwenlang centraal staat in onze beschaving. Een vorm van beschaving is zelf ook een zoektocht, een zoektocht naar “een gedeelde noemer, waarop mensen vanuit verschillende mens- en wereldbeelden elkaar toch kunnen vinden” (p35). Als antwoord ontwikkelt van Egmond in dit boek het integrale mensbeeld en het integrale wereldbeeld.

Net als Aristoteles begint van Egmond met tegenstellingen ofwel tegengestelde krachten, met name idealistisch (geestelijk) versus materialistisch (werelds) en het eigen ego (individueel) versus ‘de anderen’ (collectief) staan centraal in Een Vorm van Beschaving. De centrale thesis van van Egmond is dat overheersing van één van de tegengestelde krachten op zowel individueel niveau als op wereldniveau leidt tot rampspoed en crisis. Het het behoud van evenwicht staat daarentegen voor ‘duurzame ontwikkeling’ en beschaving. Van Egmond definieert duurzame ontwikkeling als “de continuering van wat van waarde wordt gevonden” (p150). Een gedeeld en min of meer stabiel waardepatroon is een voorwaarde om tot ‘duurzame ontwikkeling’ te komen. Van Egmond stelt dat de wereldbeelden elkaar opvolgen in een cyclische, linksom draaiende beweging:

KwadrantencirkelKlaasvanEgmond1

Belangrijkste conclusies: 1)  we vervangen voortdurend de ene fundamentalistische ideologie door de andere (fundamentalistisch religie, communisme, nazisme en nu fundamentalistisch kapitalisme); 2) we bevinden ons nu in het rechtsonder kwadrant dat wordt gekenmerkt door materialisme en individualisme. Het gevolg is decadenntie, cultureel verval en extreme eigendomsverhoudingen; en 3) we hebben een nieuwe inspiratie nodig om een volgende stap te maken. Een inspiratie zoals het Christendom dat 2000 jaar geleden was aldus van Egmond. Eigenlijk hebben we een middelpuntzoekende ethiek nodig.

Interessant is dat van Egmond rampspoed en crises koppelt aan onevenwichtige mens- en wereldbeelden. Hij geeft twee vuistregels om onevenwichtigheden op te sporen. Ten eerste, een omkering van doelen en middelen. Van Egmond geeft het voorbeeld van financiële markten: oorspronkelijk bedoeld om maatschappelijk handelen te faciliteren, tegenwoordig met name gebruikt om speculatiewinsten te maken. Ten tweede, toenemende en onbeheersbare complexiteit. Ook hier is de financiële sector met gigantische financiële instellingen en ontelbare complexe producten een goed voorbeeld. Toezicht lost in zo’n situatie niets meer op.

Van Egmond geeft tal van concrete suggesties om naar het midden te bewegen. Ik noem hier de in mijn ogen meest belangwekkende ideeën. Ten eerste wil van Egmond af van meerderheidscoalities en pleit hij voor een collegiaal kabinet om de grote vraagstukken van onze tijd op te lossen; d.w.z. net zoals in Zwitserland nemen alle gekozen partijen deel aan het kabinet. Volgens van Egmond kan op deze manier effectiever worden bestuurd, wordt de politiek minder sensatiegericht, neemt het democratisch gehalte toe, en krijgen alle burgers herkenning. Ofwel, er wordt op democratische wijze gezocht naar het gezamenlijke mens- en wereldbeeld. Daarnaast stelt van Egmond voor de economische wetenschap te baseren op het integrale mens- en wereldbeeld en niet langer op het eenzijdige beeld van de homo economicus, ofwel de rationeel handelende mens. Deze karikatuur van de mens dient te worden verlaten. Binnen de financiële sector dient volgens van Egmond de balans tussen publiek en privaat te worden hersteld en dient complexiteit te worden verminderd. Met name de privatisering van het scheppen van geld dient te worden gestopt, aldus van Egmond. Dit privilege kan worden ingericht als een publieke taak bij een vierde ‘financiële macht’. Tot slot vind ik het interessant dat van Egmond stelt dat de absolute, universele waardeclaims van religies het tot stand komen van een (grotendeels) gedeeld mens- en wereldbeeld blokkeren en dat religies daarom deze absolute waardeclaims moeten laten varen.

Concluderend, Een Vorm van Beschaving is een veelzijdig boek gebaseerd op eeuwige wijsheden. Van Egmond blaast deze oude ideeën nieuw leven in en laat zien waar mogelijkheden liggen. Het boek is daarom een aanrader voor eenieder die meer wil begrijpen van de wereld waarin wij leven en van de veranderingen die er gaande zijn.

Briljant theater: Casino Royale

20150708_173625_resized_1

Vanmiddag bezocht ik het theaterstuk Casino Royale op de Parade. In één woord briljant. Suver Nuver haalt echt alles uit de kast. Peer van den Berg, Dette Glashouwer en Henk Zwart zetten humor, intellect, ranzigheid en bizarre fratsen in om onze financiële moraal en het huidige financiële stelsel uit te beelden. Ze worden daarbij geassisteerd door drie spelers van het volksoperahuis. De ondertitel van Casino Royale is veelzeggend: “Je weet dat je belazerd wordt, maar het is heerlijk”.

Ik heb Dette de afgelopen jaren vrij goed leren kennen en weet hoe hard zij heeft gestudeerd om geld, banken en economie te begrijpen. Het resultaat mag er zijn. Haar vorige stukken waren goed, Casino Royale is mijn ziens echter een volgende stap. Het stuk is inhoudelijk messcherp, radicaal, obsceen, confronterend en vol humor. De foto’s spreken denk ik voor zich. Kortom, gaat allen kijken op de Parade (Den Haag 6 t/m 9 juli, Utrecht 17 t/m 20 juli en Amsterdam 19 t/m 23 augustus). Dit mag u niet missen.

20150708_173355_resized_1

20150708_172924_resized_1

20150708_173109_resized_1

Boeddhisme: filosofie en religie

Inmiddels hebben ik en mijn geliefde de Tibetaanse gemeenschap in Bir verlaten en zijn wij sinds 2 nachten in Boven Dharamsala ofwel McLeod Ganj. Dit Indiase stadje is woonplaats van de Dalai Lama. In Bir hebben wij enkele bijeenkomsten van Dzongsar Khyentse Rinpoche in een boeddhistisch klooster bijgewoond. Vooral ik vond het tegenvallen omdat de bijeenkomsten voornamelijk bestonden uit rituelen en gezang en er nauwelijks wijsheden werden verkondigd. Normaliter doet Dzongsar dit wel in zijn boeken (zie oa dit blog). Urenlange bijeenkomsten met honderden monniken en ruim honderd Westerlingen zijn naar mijn mening niet van deze tijd…

Ik vind het wel boeiend om zelf het verschil tussen boeddhistische filosofie en boeddhistische religie te beleven. Het zet tot het denken. Boeddhisten lijken zelf ook met dit vraagstuk te worstelen. Een paar dagen geleden kwamen we onderstaand krantenartikel tegen op de muur een winkel in Bir. In dit artikel stelt de Dalai Lama:

“I don’t favour constructing a monastery or a temple. I’d prefer an academic centre of learning instead, and somewhere that could be a focus for the study of Buddhist philosophy and secular ethics.”  

Inmiddels heb ik het boek Beyond Religion – Ethics for a whole world van de Dalai Lama gekocht. Ben benieuwd. In McLeod Ganj hangen trouwens op veel plekken quotes van de Dalai Lama aan de muur. Deze over universele verantwoordelijkheid is prachtig:

“I believe that we must consciously develop a greater sense of Universal Responsibility. We must learn to work not just for our own individual self, family or nation, but for the benefit of all mankind.” 

Toch nog een beetje wijsheid uit India. Cheers Dalai Lama!

foto artikele Dalai Lama

 

 

 

 

 

 

Geld ≠ Doel

Geld is een middel en geld is geen doel. Dat klinkt heel logisch. Het blijkt in de praktijk echter heel lastig onderscheid te maken tussen geld als middel en geld als doel. Iedereen weet dat de belangrijkste zaken in het leven niet te koop zijn en toch focussen we ons anno 2012 voortdurend op zaken als koopkracht, economische groei, winstmaximalisatie en loonsverhoging. Pas indien we ons bewust worden van wat werkelijk belangrijk is en dit gaan nastreven, kunnen we de sociale, ecologische en financiële crises oplossen. Tot die tijd zullen de crises enkel verergeren vrees ik.

Kortom, wij hebben in de eerste plaats te maken met een crisis van waarden. Een morele crisis. We weten niet meer wat belangrijk is en dus moeten we onszelf afvragen wat we zouden doen als geld geen rol zou spelen in ons leven. Wat willen we nu echt? Wat is het goede om te doen? Waar doen we dit eigenlijk allemaal voor?

Check onderstaand filmpje met lessen van filosoof Alan Watts (1915-1973)  en prachtige post moderne klassieke muziek van de Italiaan Ludovico Einaudi. Een aanrader. Neem wat tijd om te comtempleren.

Het Apple Dilemma

Apple staat enerzijds bekend om zijn strakke design en technologische superioriteit, anderzijds maken enkele van haar leveranciers gebruik van kinderarbeid en is Apple het meest vervuilende IT-bedrijf ter wereld. Daarnaast stamt het economische bedrijfsmodel van Apple uit de vorige eeuw; de top strijkt miljarden op en de meerderheid werkt voor een hongerloon. Kortom, de Apple producten zien er goed uit en zijn modern, maar ethisch gezien stelt het bedrijf niets voor, is het achterhaald. Dit wetende is het verbazingwekkend dat vele duurzaamheidspredikers, wereldverbeteraars en armoedebestrijders rondlopen met iphones, ipads en MacBooks. Zij leven het Apple Dilemma. Zij bepleiten een betere wereld, maar kopen producten waarvan zij weten dat zij niet voldoen. Velen prefereren hippe technologie boven ethiek.

Onlangs werd ik zelf geconfronteerd met het Apple Dilemma. Samen met twee collega’s had ik een overleg met een adjunct-directeur van de Telegraaf om meer goed nieuws in hun krant te krijgen. “Wat verstaan jullie onder goed nieuws?” vroeg de man. Wij staken een betoog af over circulaire economie, cradle-to-cradle producten, succesvolle duurzame initiatieven, complementaire munten, nieuwe business modellen, etc. De adjunct-directeur luisterde kritisch en vroeg: “Wat voor telefoon hebben jullie?” Ik pakte mijn antieke Samsung, een van mijn collega’s toonde zijn iets minder antieke Nokia en de ander liet zijn Iphone 4 zien. De Telegraaf man lachte en vroeg mijn collega of hij niet wist dat Apple kinderarbeid toepast en zeer vervuilend is. Hij had een punt. Zolang wij zelf geen andere keuzes maken, verandert er niets. Wat er in de krant staat of op televisie te zien is, heeft hier niets mee te maken. We dienen allemaal, stuk voor stuk, het Apple dilemma te overwinnen. Dit kan alleen door zelf niet verspillende en ethisch verantwoorde producten te kopen. Het is een kwestie van kiezen…

Sterke lezing van Wijffels

Dit is een college dat Herman Wijffels onlangs gaf aan de Lowlands University. In 45 minuten snijdt hij vele onderwerpen aan die te maken hebben met transitie en transformatie. De problemen en de toekomst van de financiële wereld, de economie en de democratie komen aan bod. Wijffels roept aan het eind op tot een nieuwe ethiek. Een uitgebreide relationele ethiek is volgens hem nodig om onze soort te laten overleven; wij moeten voorbij de survival of te fittest. Wijffels raadt iedereen aan zijn of haar innerlijk kompas te gebruiken. Het is een boeiend betoog. Zeker 45 minuten waard. Het kan (en moet) anders.

De roep om ethiek en de dood van God

Steeds vaker roep ik op tot ethiek en kom ik oproepen tot  ethiek tegen. Sinds Nietzsche’s Gott is tot lijken ze echter vergeefs. Gisteren las ik Je kunt de wereld veranderen van Ervin Laszlo. In dit boek uit 2003 spoort Laszlo mensen aan zichzelf de vragen te stellen: is mijn manier van denken over goed en kwaad echt zuiver en van deze tijd? Zijn de dingen die ik waardevol en goed vind ook werkelijk goed en de moeite waard?

Deze vragen kwamen mij bekend voor. Ongeveer vijf jaar geleden stelde ik mijzelf continu dit soort vragen. Ik werkte in Brussel als Black Belt. Ik verbeterde processen van een bank, reorganiseerde afdelingen en werkte lange dagen. ’s Avonds vroeg ik mij vaak af of mijn dagbesteding werkelijk de moeite waard was. De uiteindelijke conclusie: nee, mijn werk was niet waardevol (genoeg). Steeds meer mensen kom ik tegen die zich afvragen of zij werkelijk waarde toevoegen aan de wereld. Een voorbeeld. Laatst sprak ik met een oud baas. Hij is een senior manager, verdient pak ’n beet 1.000 euro per werkdag. Hij is gaan twijfelen of zijn werk zinvol is en of hij moet doorgaan. Tijdens ons gesprek merkte hij op dat hij misschien een slimme opmerking per werkdag maakt en dat hij zich afvraagt – en waarschijnlijk duizenden met hem – of zijn beloning wel in verhouding staat met zijn prestaties. Gekscherend stelde hij dat hij in feite niet meer produceert dan papier, presentaties en emails. Wij vroegen ons af  hoe het kan dat er inmiddels alleen in Nederland al honderdduizenden mensen lopen met soortgelijke banen en beloningen. Is dit juist?

Terug naar Laszlo. Hij stelt terecht dat er grenzen zijn aan onze vrijheid van ethiek; onze normen en waarden moeten harmonieren met wat juist en goed is voor de mensheid als geheel.  Volgens hem is het basisprincipe dat zou meten gelden in de 21ste eeuw:

“Behandel de ander – alle anderen – net zo als jezelf behandeld wilt worden.”  

Deze  universele gouden regel is niet nieuw, maar komt in alle grote religies voor. Sinds de dood van God lijkt deze regel echter niet meer te gelden. Vele hoog opgeleiden hebben tegenwoordig zelfs banen waarin zij anderen op een manier dienen te behandelen zoals zij zelfs niet behandeld willen worden. Zo ontslaan ze bijvoorbeeld medewerkers en misleiden ze consumenten met reclame. Het nihilisme is ons overkomen. Met de dood van God zijn onze eigen belangrijkste waarden – en bovenstaand basisprincipe –  waadeloos geworden en dit is overal in onze cultuur zichtbaar. Dit citaat van Nietzsche over het nihilsme is prachtig.

“Was bedeutet Nihilismus? – Dass die obersten Werte sich entwerten. Es fehlt das Ziel. Es fehlt die Anwort auf das ‘Wozu?’”

We zullen het nihilisme op een of andere manier moeten overwinnen. De kans dat wij overleven zonder waarden lijkt mij zeer klein. De beste ondergrond voor ethiek in de 21ste eeuw is kritisch bewustzijn. Zelf denken over waarden is nodig voor (r-)evolutie in het individuele bewustzijn. Laten we elkaar aansporen tot zelfonderzoek. Het kan anders.