Niet doen = vrijheid

Anno 2012 zien wij vrijheid doorgaans als iets doen en lijkt het er sterk op dat wij zijn vergeten dat vrijheid ook niet doen is. Sterker nog, het zou wel eens zo kunnen zijn dat juist door het erkennen van grenzen vrijheid ontstaat.

Niet doen als vrijheid is mijn inziens minstens een hele generatie vergeten. Graaien, plat genieten en radicaal hedonisme hebben een aantal decennia geheerst. Vele filosofen hebben in het verleden gewaarschuwd voor het vergeten van grenzen en daarom zijn overconsumptie, overmatige schulden en gigantische ongelijkheid zo dom. De Griekse filosoof Epiktetos (55 – 135) schreef:

“Eenmaal voorbij de juiste maat, is er geen grens meer.”

De Duitse schrijver Johann Wolfgang von Goethe (1749 – 1832):

“In der Beschränkung zeigt sich erst der Meister.”

De Indiase spiritueel leraar Jiddu Krishnamurti (1895 – 1986) stelde:

“Vrijheid bestaat uit het erkennen van grenzen.”

Gelukkig zijn wij deze lessen niet helemaal vergeten. De Poolse filosofe en generatiegenoot Alicja Gescinska stelt in haar onlangs verschenen boek De verovering van de vrijheid:

“De ware vrijheid is begrensde vrijheid. Zij is begrensd door een morele wet.”

Zij heeft gelijk.  Het geloof ‘martijn vrij, wij allemaal vrij’ is simpelweg onmogelijk voor de hele wereldgemeenschap. Wij zullen vrijheid op een of andere manier moeten herdefiniëren en zijn dit deels al aan het doen. Steeds meer mensen beseffen zich dat niet achter de kudde aanhobbelen vrijheid is; dat je juist door niet mee te doen aan massaconsumptie vrij kunt zijn. Een doordacht hedonisme is anno 2012 dus nog steeds mogelijk op aarde. Dit wordt bereikt door geregeld niet doen – ofwel grenzen stellen – als vrijheid te beschouwen….

vrijheid loesje

Revolutie

Steeds meer mensen beseffen dat er op een groot aantal terreinen een radicale verandering nodig is. Het woord revolutie valt steeds vaker. Het woord heeft echter wel zijn klassieke betekenis verloren. De kans dat het volk zich keert tegen een reactionaire heersende klasse lijkt mij miniem. Allemaal hebben wij simpelweg te veel te verliezen en daardoor is het niet erg aantrekkelijk om in opstand te komen.

Opvallend vind ik het dat politieke partijen tegenwoordig geen fora meer zijn om onze zorgen te uiten. Politici weten de problemen zelfs niet eens te benoemen. In feite is dit ook onmogelijk; iedere partij wordt binnen het huidige systeem ‘gedwongen’ te beloven dat de toekomst beter zal worden, omdat niemand gaat stemmen op een partij die zegt dat iedereen in Nederland overconsumeert en dat wij allemaal drastisch minder natuurlijke hulpbronnen moeten gaan verslinden. De meeste politici ontwijken dus de kern. Zij zagen de financiële crisis niet aankomen en ontlopen ook nu weer de grote vragen zoals de duurzaamheid van economische groei, geldcreatie door commerciële banken, onbeperkt privaat eigendom en overconsumptie. Vanuit de politiek zal de verandering niet komen. We moeten het zelf doen. Jiddu Krishnamurti (1895-1986) omschrijft in het boek Waar zijn wij in hemelsnaam mee bezig? de noodzakelijke revolutie als volgt:

“Een nieuwe samenleving, een nieuwe orde kan niet door een ander in het leven geroepen worden, die zul je zelf moeten scheppen. Een op een denkbeeld gebaseerde omwenteling is helemaal geen omwenteling. De ware revolutie ontstaat innerlijk en zo’n revolutie wordt niet tot stand gebracht door voor de werkelijkheid weg te lopen; nee, die ontstaat alleen als je inzicht hebt in je menselijke verhoudingen, in je dagelijkse bezigheden, in de manier waarop je je gedraagt, de manier waarop je denkt, de manier waarop je spreekt, in je houding tegenover je naaste, jegens je vrouw, jegens je man, jegens je kinderen. Zonder inzicht in jezelf zal alles, wat je ook onderneemt, hoever je je misschien ook aan alles onttrekt, alleen maar meer ellende, meer oorlogen en meer vernietiging teweegbrengen.”

En:

“Afbreken is nodig om achter de waarheid te komen. De echte omwenteling is de innerlijke; door die omwenteling zie je de dingen helder – namelijk door liefde. In die geestestoestand vereenzelvig je je niet met wat dan ook.”

Velen denkers hebben in de geschiedenis van de mensheid gesteld dat  de ware revolutie een verandering van de menselijke geest is. Of dit kan weet ik niet. Dat het nodig is, weet ik wel. Dit is de patstelling waarin wij ons allemaal bevinden. Toch?

Moraal prediken is makkelijk, moraal funderen moeilijk

In de geschiedenis van de mensheid hebben diverse mensen opgeroepen tot moraal. Confucius zei:

“De edele beweegt zich steeds zo, dat zijn gedrag te allen tijde als algemeen voorbeeld gesteld kan worden. Zijn handelswijze is zo, dat zij te allen tijde als algemene wet kan dienen; en hij spreek zo, dat zijn woord te allen tijde als algemene norm kan gelden.”

Ruim 2200 jaar later formuleerde Immanuel Kant zijn categorisch imperatief:

“Handel zo dat de maxime van je wil tegelijk als principe van wetgeving kan gelden.”

Een maxime is een individueel voorschrift. Volgens Kant heeft ieder mens de plicht om te handelen alsof de grondregel van zijn handelen door toedoen van zijn willen tot een algemene wet zou worden. Let wel, het is een plicht, niet verplicht. Kant stelde dat  zedelijk handelen alleen voor mensen mogelijk is, omdat wij het vermogen hebben om onszelf deze morele wet op te leggen. Het probleem met deze vorm van moraal is dat zij vrijblijvend is.

Telkens weer blijkt dat moraal prediken makkelijk en moraal funderen moeilijk is. Vele wijzen hebben de afgelopen eeuwen moraal gepredikt en gezocht naar normen in de natuur die wij  zouden kunnen gebruiken. Eindeloos is er nagedacht en gediscussieerd. Nooit is er iets verplichts gevonden, altijd bleef het vrijblijvend, zweverig, onuitvoerbaar. Anno 2012 is de situatie echter anders; wetenschap en technologie bieden ongekende mogelijkheden. Wij weten inmiddels hoeveel vierkante meters de Aarde heeft en wat het regeneratievermogen van de Aarde is. Ons Fair Earth Share is bekend. Dit wordt als volgt gedefinieerd:

“A Fair Earth Share is the amount of land each person would get if all the ecologically productive land on Earth were divided evenly among the present world population.”  

 In Kant’s woordgebruik: ieder mens mag zoveel natuurlijke hulpbronnen gebruiken voor zijn behoeftebevrediging mits zijn ecologische voetafdruk onder de gemiddelde biocapaciteit blijft. Het Fair Earth Share is een categorisch imperatief voor onze materiële behoeften. De komende decennia zullen wij op een of andere manier een consumptielimiet moeten implementeren om onze manier van denken te veranderen. Een consumptielimiet hoeft niet slecht te zijn. Krishnamurti zei:

Vrijheid bestaat uit het erkennen van grenzen.”

Een consumptielimiet kan tevens samenwerking tussen mensen op gang bregen. Een limiet betekent namelijk dat het aantrekkelijk is om samen te werken om zo veel mogelijk binnen de limiet te kunnen doen. Samen gaan wij streven naar niet-verspillende luxe en comfort. Alle mensen zijn erbij gebaat dat grenzen worden geaccepteerd, de productcycli zo efficiënt en effectief mogelijk worden ingericht (liefst cradle-to-cradle) en wij een circulaire economie krijgen. Wij hebben anno 2012 de mogelijkheid moraal te funderen en een stap verder te komen. Het kan anders. 

Het verleden loslaten

Nietzsche en Krishnamurti zijn mijn favoriete filosofen, omdat zij menselijke illusies ontmaskeren. Zij streven naar waarheid, hoe moeilijk dit ook is. Het zijn beide uitzonderlijke denkers die nieuwe wegen openen. Krishnamurti heeft heel zijn leven opgeroepen afscheid te nemen van tradities zoals religies, nationaliteiten en ideologieën. We kunnen namelijk niets ontdekken zolang we vastzitten in gewoontes. Twee quotes: de eerste van Krishnamurti, de tweede van Nietzsche.

“Vooroordelen uit het verleden verhinderen waarneming. Intelligentie gaat samen met aarzeling, waarneming en de helderheid van rationeel en onpersoonlijk denken.” 

“De vrije geest die de opdracht der cultuur verstaat, mag aan geen persoon, geen vaderland, geen sentiment gebonden zijn!” 

Onze hersenen zijn volgens Krishnamurti nabootsend en gehoorzamend geworden. Wij volgen elkaar al milennia. De financiële crisis is misschien wel het toppunt van volgzaamheid. Iedereen maakte verkeerde inschattingen en werkte met verkeerde aannamens. En nog steeds zoeken velen oplossingen binnen de economische dogma’s. Het verleden heeft ons gevangen. Nietzsche achtte enkel de dieren in staat echt geluk te kennen. Dieren zijn namelijk onhistorisch. Een koe herinnert zich zijn verleden niet en kan daarom volledig opgaan in het heden. Mensen zijn historisch. De mensheid draagt volgens Nietzsche een steeds groter wordend verleden met zich mee, dat hem neerdrukt of zijwaarts doet hellen en zijn gang bemoeilijkt als een onzichtbare en duistere last. Krishnamurti roept ons op ons te verlossen van deze last:

“Het keerpunt, de doorslaggevende beslissing, de uitdaging, ligt niet in handen van politiek, religie, of de wereld van de wetenschap, maar in het bewustzijn van mensen.”

Check het filmpje voor meer.

Doorgaan met het lezen van “Het verleden loslaten”