Geld ≠ Doel

Geld is een middel en geld is geen doel. Dat klinkt heel logisch. Het blijkt in de praktijk echter heel lastig onderscheid te maken tussen geld als middel en geld als doel. Iedereen weet dat de belangrijkste zaken in het leven niet te koop zijn en toch focussen we ons anno 2012 voortdurend op zaken als koopkracht, economische groei, winstmaximalisatie en loonsverhoging. Pas indien we ons bewust worden van wat werkelijk belangrijk is en dit gaan nastreven, kunnen we de sociale, ecologische en financiële crises oplossen. Tot die tijd zullen de crises enkel verergeren vrees ik.

Kortom, wij hebben in de eerste plaats te maken met een crisis van waarden. Een morele crisis. We weten niet meer wat belangrijk is en dus moeten we onszelf afvragen wat we zouden doen als geld geen rol zou spelen in ons leven. Wat willen we nu echt? Wat is het goede om te doen? Waar doen we dit eigenlijk allemaal voor?

Check onderstaand filmpje met lessen van filosoof Alan Watts (1915-1973)  en prachtige post moderne klassieke muziek van de Italiaan Ludovico Einaudi. Een aanrader. Neem wat tijd om te comtempleren.

Advertenties

Moraal prediken is makkelijk, moraal funderen moeilijk

In de geschiedenis van de mensheid hebben diverse mensen opgeroepen tot moraal. Confucius zei:

“De edele beweegt zich steeds zo, dat zijn gedrag te allen tijde als algemeen voorbeeld gesteld kan worden. Zijn handelswijze is zo, dat zij te allen tijde als algemene wet kan dienen; en hij spreek zo, dat zijn woord te allen tijde als algemene norm kan gelden.”

Ruim 2200 jaar later formuleerde Immanuel Kant zijn categorisch imperatief:

“Handel zo dat de maxime van je wil tegelijk als principe van wetgeving kan gelden.”

Een maxime is een individueel voorschrift. Volgens Kant heeft ieder mens de plicht om te handelen alsof de grondregel van zijn handelen door toedoen van zijn willen tot een algemene wet zou worden. Let wel, het is een plicht, niet verplicht. Kant stelde dat  zedelijk handelen alleen voor mensen mogelijk is, omdat wij het vermogen hebben om onszelf deze morele wet op te leggen. Het probleem met deze vorm van moraal is dat zij vrijblijvend is.

Telkens weer blijkt dat moraal prediken makkelijk en moraal funderen moeilijk is. Vele wijzen hebben de afgelopen eeuwen moraal gepredikt en gezocht naar normen in de natuur die wij  zouden kunnen gebruiken. Eindeloos is er nagedacht en gediscussieerd. Nooit is er iets verplichts gevonden, altijd bleef het vrijblijvend, zweverig, onuitvoerbaar. Anno 2012 is de situatie echter anders; wetenschap en technologie bieden ongekende mogelijkheden. Wij weten inmiddels hoeveel vierkante meters de Aarde heeft en wat het regeneratievermogen van de Aarde is. Ons Fair Earth Share is bekend. Dit wordt als volgt gedefinieerd:

“A Fair Earth Share is the amount of land each person would get if all the ecologically productive land on Earth were divided evenly among the present world population.”  

 In Kant’s woordgebruik: ieder mens mag zoveel natuurlijke hulpbronnen gebruiken voor zijn behoeftebevrediging mits zijn ecologische voetafdruk onder de gemiddelde biocapaciteit blijft. Het Fair Earth Share is een categorisch imperatief voor onze materiële behoeften. De komende decennia zullen wij op een of andere manier een consumptielimiet moeten implementeren om onze manier van denken te veranderen. Een consumptielimiet hoeft niet slecht te zijn. Krishnamurti zei:

Vrijheid bestaat uit het erkennen van grenzen.”

Een consumptielimiet kan tevens samenwerking tussen mensen op gang bregen. Een limiet betekent namelijk dat het aantrekkelijk is om samen te werken om zo veel mogelijk binnen de limiet te kunnen doen. Samen gaan wij streven naar niet-verspillende luxe en comfort. Alle mensen zijn erbij gebaat dat grenzen worden geaccepteerd, de productcycli zo efficiënt en effectief mogelijk worden ingericht (liefst cradle-to-cradle) en wij een circulaire economie krijgen. Wij hebben anno 2012 de mogelijkheid moraal te funderen en een stap verder te komen. Het kan anders. 

For sale: The American Dream

De onlangs verschenen documentaire For sale: The American Dream van Aljazeera is een aanradar. Het laat beelden zien die main stream media in de Westerse wereld niet vaak tonen. Miljoenen Amerikanen zijn de afgelopen jaren uit hun huis gezet en zeer waarschijnlijk zullen nog velen volgen. Miljoenen huizen staan inmiddels leeg.

Overduidelijk is dat vraag en aanbod niet matchen en dat dit leidt tot schrijnende situaties. Vreemd genoeg wordt dit kapitalistische falen nog steeds ontkent en worden banken gesteund en mensen op straat gezet. In de documentaire betoogt een Amerikaan dat illegaal niet langer de juiste maatstaf is, moreel juist handelen is nodig. Slaven, vrouwen en negers kregen ook pas rechten toen zij opriepen tot moraliteit. De wet sloot hen buiten. Ook anno 2012 is verzet tegen onrecht nodig, anders eindigen grote groepen mensen zonder zoiets basaals als een woonplek.

Beyond Rating Agencies

Het oordeel over goed en slecht wordt tegenwoordig geveld door credit rating agencies – in het Nederlands kredietbeoordelaren. Zij bepalen of landen en bedrijven kapitaal krijgen of niet. Vreemd genoeg vraagt bijna niemand zich af waar de ratings vandaan komen. Vrij weinig mensen weten dat de drie grootste rating agencies – Standard & Poor’s, Moody’s Investors Service en Fitch Group – commerciële bedrijven zijn. Geschat wordt dat deze drie bedrijven 90% van de Westerse markt in handen hebben. Een oligopolie dus.

Hoe gaan credit rating agencies te werk? Aan de hand van scenario’s en risicomodellen schatten zij in hoe groot de kans is dat een land of een bedrijf failliet gaat en zijn schulden niet meer terug kan betalen. De uitkomst van die analyse bepaalt welke kredietstatus een land of bedrijf krijgt. Het resultaat van hun analyse is een “rapportcijfer” ofwel kredietcode ofwel rating (bijvoorbeeld triple A).

Wie betaalt credit rating agencies? Landen en bedrijven die kapitaal nodig hebben betalen rating agencies om een rating te krijgen. Met een rating hebben zij meer kans op kapitaal van investeerders en een hoge rating betekent zelfs goedkoop lenen. In feite faciliteren rating agencies in een behoefte van klanten. Het is dus niet vreemd dat commerciële belangen een rol spelen bij de beoordeling.

Het blijkt zeer lastig te zijn om als buitenstaander multinationals en met name landen te beoordelen. Zij zijn simpelweg te groot. Er zijn te veel variabelen. Omdat rating agencies commercieel zijn en het onmogelijk is zeer grote entiteiten nauwkeurig te beoordelen, gaat het geregeld fout. Voorbeelden zijn Enron en Lehman Brothers: zij hadden een hoge rating, maar vielen toch om. Op zulke pijnlijke momenten zeggen rating agencies dat hun rating slechts een mening is. Dit is hilarisch. Gelukkig dagen steeds meer mensen rating agencies voor hun onjuiste – commerciële – beoordelingen. Het is een vorm van misleiding.

De enige oplossing om de macht van deze drie rating agencies te omzeilen lijkt regionaal investeren. Zo kunnen investeerders zelf beoordelen wat de risico’s zijn. Dit betekent dat pensioenfondsen dus niet langer moeten investeren in kopermijnen in Zambia, banken in Hong Kong en Braziliaanse staatsobligaties, maar kapitaal moeten verstrekken aan initiatieven in Nederland. Dit is ook nodig, want een circulaire economie met Cradle-to-Cradle processen en 100% vernieuwbare energie is nog lang niet gerealiseerd. Zelf oordelen wat een zinvolle regionale investering is, is veel beter dan luisteren naar rating agencies.

Voor wie meer wil weten, check de Tegenlicht documentaire “De macht van rating agencies”

Boeddhisten en economie

Volgens Boeddhisten kunnen de crises niet worden opgelost buiten de mens om. Twee prachtige quotes van de Dalai Lama om dit te verhelderen:

“This financial crisis isn’t purely a crisis of the market economy, but rather a crisis of values.”

“Through money or power you cannot solve all problems. The problem in the human heart must be solved first.”

We kunnen een hoop leren van eeuwenoude filosofische tradities zoals het boeddhisme. Nog een voorbeeld. Dzongsar Jamyang Khyentse, een lama uit Bhutan, filmmaker en schrijver van opmerkelijke teksten, stelt:

“Elke dag horen we mensen over de toestand van de economie praten, zonder dat ze het verband tussen recessie en hebzucht herkennen. Door hebzucht, jaloezie en trots zal de economie nooit sterk genoeg worden om ervoor te zorgen dat iedereen toegang heeft tot fundamentele levensbehoeften….. Een van de belangrijkste effecten van de wetenschap en technologie is dat de wereld sneller vernietigd wordt. Veel wetenschappers geloven dat alle levenssystemen en levensondersteunende systemen op aarde in het verval zijn.”

Volgens boeddhisten hebben mensen twee soorten verlangens. De eerste zijn positief: het verlangen naar geluk, vrede en een harmonieuze wereld voor iedereen en bevrediging van basisbehoeften als voedsel kleding en onderdak. De tweede zijn negatief: het verlangen naar meer geld, meer roem, meer succes, het perfecte lichaam en de perfecte partner. Deze verlangens maken ons niet gelukkig. Sterker nog, ze maken ons ongelukkig. Het enige tegengif tegen onze hebzucht is volgens boeddhisten tevredenheid: waarderen wat je hebt. Hiervoor hebben we alleen onze mind nodig.

In onderstaand interview over de Index voor Bruto Nationaal Geluk geeft Dzongsar een inkijkje in oude teksten waarin staat dat echte welvaart is wanneer je weet wat genoeg is. De sangha in het boeddhisme, de gemeenschap, is deel van de drie ‘juwelen’, waaraan je je verbindt, waar je voor zorgt en waar je steun uit krijgt. De andere twee zijn de boeddha en de dharma. Om een goedwerkende democratie en economie te krijgen moet je de wijsheid hebben dat alles – werkelijk alles – met elkaar samenhangt en van elkaar afhankelijk is. De methode die voor een perfecte democratie – als die al bestaat – moet worden toegepast is compassie. De boeddhistische economie is listig. Het doel van het leven is om het aangenaam te hebben, een daarvoor heb je geld nodig, en daarvoor heb je discipline nodig. Pas indien je doorhebt dat het geloof in de markt, de waarde van geld en veel aannames van economische modellen illusies zijn en dus uiteindelijk ook niet werken, ben je een echte boeddhistische econoom.

Doorgaan met het lezen van “Boeddhisten en economie”

Ik en Ayn Rand

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Wat zou ik Ayn Rand (1905-1982) graag ontmoeten en met haar filosoferen. Haar prestaties zijn namelijk tegelijkertijd groots en dubieus. Om deze reden is dit stuk zowel een ode aan als een aanklacht tegen haar filosofie.

Wat zijn haar prestaties dan? Zij heeft het objectivisme ontwikkeld. Haar boeken The Fountainhead en Atlas Shrugged zijn na de Bijbel de meest verkochte boeken in de VS. Vele bedrijven en mensen in Silicon Valley hebben namen die in haar boeken voorkomen. Miljoenen mensen zijn gaan leven als de hoofdpersonen in haar boeken. Mede door haar is de aanname van eigenbelang waarheid geworden. Tevens behoorde Alan Greenspan tot haar vertrouwelingen. Haar invloed was – en is – enorm. Rand is groot, heel groot.

Wat verkondigde zij? Zij predikte een rationele moraliteit en stelde dat laissez-faire kapitalisme het enige systeem is dat hieraan voldoet: op de vrije markt heerst het rationele eigenbelang. Zij zag de staat als een gevaar, net als haar neoliberale collega’s Friedrich van Hayek en Milton Friedman. Altruïsme vond zij slechts.

Wat is haar invloed nu?  Neoliberale politici – van links tot rechts – hebben de afgelopen decennia de macht weggegeven aan de markt. Zij baseerden zich – vaak zonder het te weten – op de filosofie van Rand. In feite zijn wij allemaal steeds neoliberaler geworden. Nu, in 2012, kunnen politici de economische crisis niet oplossen, omdat zij nauwelijks invloed hebben; zij hebben niet de macht om de markt in bedwang houden. Sterker nog, politici luisteren tegenwoordig naar financiële markten en rating agencies. Daarnaast proberen wij mede door Rand de wereld in getallen uit te drukken. Steeds weer blijkt dit echter niet te lukken: huizenbubbles, Liborgate, Enron, vastgoedfraude, Credit Default Swaps, allemaal gegoochel met getallen. De waarde uitgedrukt in geld is vaak irrationeel, op niets gebaseerd. De prijsvorming op de vrije markt faalt.

Een paar quotes van Rand:

Doorgaan met het lezen van “Ik en Ayn Rand”

Waarom schoonheid belangrijk is

Met bovenstaande urinoir (1917) heeft Marcel Duchamp de kunst voor altijd veranderd. Tot Duchamp wilde kunst schoonheid in het leven van mensen brengen. Na Duchamp mag kunst alles zijn, zelfs lelijk. In 2004 is Fountain verkozen tot meest invloedrijkste kunstwerk van de 20e eeuw; volgens velen heeft Duchamp het centrum van de kunst verplaatst. In de documentaire Why Beauty Matters waarschuwt filosoof Roger Scruton voor de negatieve gevolgen van deze verplaatsing:

“We are losing beauty and therewith the meaning of life.”

Scruton stelt dat ‘the world of apetite’ schoonheid in het nauw drijft. Het onderscheid tussen slechte en goede smaak wordt nauwelijks nog bediscussieerd (persoonlijke verlangens zijn leidend), terwijl dit wel nodig om schoonheid te bereiken. Is kunst de slaaf van onze consumptiecultuur geworden? Kan alles kunst zijn?

Volgens Scruton dient kunst een licht van betekenis te schijnen op het dagelijkse leven. Of zoals Nietzsche zegt:

“We hebben de kunst om niet aan de waarheid te sterven.”

Kunst kan helpen schoonheid te beleven en de wereld anders te zien. Het kan een substituut voor religie zijn.