Wildgroei

Wildgroei

Deze blog is onderdeel van de blogtournee over het boek Wildgroei van Rob Hengeveld. In Wildgroei geeft Hengeveld een zeer uitgebreide analyse van het mondiale milieuvraagstuk. Zijn boodschap is eenvoudig samen te vatten: door explosieve groei van ‘wereldbevolking x consumptie per persoon’ vernietigen wij ons milieu. Hengeveld zijn oplossing is radicaal: verklein de wereldbevolking zo snel mogelijk.

Net als Hengeveld denk ik vaak na over de problematiek van overconsumptie. Hij doet dit als een wetenschapper. Ik benader dit soort vraagstukken doorgaans wat filosofischer. Twee punten, verantwoordelijkheid en transformatie, wil ik aanstippen om de belangrijke discussie die Hengeveld aansnijdt een stap verder te brengen.

Verantwoordelijkheid. De filosoof Martin Heidegger (1889 – 1976) schreef over geworpenheid. Hij stelde: “Ik tref mij aan als in de wereld geworpen; ik ben er in terecht gekomen.” Ofwel, ons bestaan overkomt ons. Wij hebben er niet voor gekozen. Dit roept de vraag op in welke mate wij verantwoordelijk zijn voor ons eigen leven en in het kader van Wildgroei voor het leven in de toekomst. Waarom zou ik mijzelf verantwoordelijk voelen voor mensen die leven over 10.000 jaar? Waarom zou het voorbestaan van de mensheid de belangrijkste waarde voor mij, het individu, zijn? Kan het in stand houden van de mensheid überhaupt een doel zijn?

Doorgaan met het lezen van “Wildgroei”

Advertenties

De roep om ethiek en de dood van God

Steeds vaker roep ik op tot ethiek en kom ik oproepen tot  ethiek tegen. Sinds Nietzsche’s Gott is tot lijken ze echter vergeefs. Gisteren las ik Je kunt de wereld veranderen van Ervin Laszlo. In dit boek uit 2003 spoort Laszlo mensen aan zichzelf de vragen te stellen: is mijn manier van denken over goed en kwaad echt zuiver en van deze tijd? Zijn de dingen die ik waardevol en goed vind ook werkelijk goed en de moeite waard?

Deze vragen kwamen mij bekend voor. Ongeveer vijf jaar geleden stelde ik mijzelf continu dit soort vragen. Ik werkte in Brussel als Black Belt. Ik verbeterde processen van een bank, reorganiseerde afdelingen en werkte lange dagen. ’s Avonds vroeg ik mij vaak af of mijn dagbesteding werkelijk de moeite waard was. De uiteindelijke conclusie: nee, mijn werk was niet waardevol (genoeg). Steeds meer mensen kom ik tegen die zich afvragen of zij werkelijk waarde toevoegen aan de wereld. Een voorbeeld. Laatst sprak ik met een oud baas. Hij is een senior manager, verdient pak ’n beet 1.000 euro per werkdag. Hij is gaan twijfelen of zijn werk zinvol is en of hij moet doorgaan. Tijdens ons gesprek merkte hij op dat hij misschien een slimme opmerking per werkdag maakt en dat hij zich afvraagt – en waarschijnlijk duizenden met hem – of zijn beloning wel in verhouding staat met zijn prestaties. Gekscherend stelde hij dat hij in feite niet meer produceert dan papier, presentaties en emails. Wij vroegen ons af  hoe het kan dat er inmiddels alleen in Nederland al honderdduizenden mensen lopen met soortgelijke banen en beloningen. Is dit juist?

Terug naar Laszlo. Hij stelt terecht dat er grenzen zijn aan onze vrijheid van ethiek; onze normen en waarden moeten harmonieren met wat juist en goed is voor de mensheid als geheel.  Volgens hem is het basisprincipe dat zou meten gelden in de 21ste eeuw:

“Behandel de ander – alle anderen – net zo als jezelf behandeld wilt worden.”  

Deze  universele gouden regel is niet nieuw, maar komt in alle grote religies voor. Sinds de dood van God lijkt deze regel echter niet meer te gelden. Vele hoog opgeleiden hebben tegenwoordig zelfs banen waarin zij anderen op een manier dienen te behandelen zoals zij zelfs niet behandeld willen worden. Zo ontslaan ze bijvoorbeeld medewerkers en misleiden ze consumenten met reclame. Het nihilisme is ons overkomen. Met de dood van God zijn onze eigen belangrijkste waarden – en bovenstaand basisprincipe –  waadeloos geworden en dit is overal in onze cultuur zichtbaar. Dit citaat van Nietzsche over het nihilsme is prachtig.

“Was bedeutet Nihilismus? – Dass die obersten Werte sich entwerten. Es fehlt das Ziel. Es fehlt die Anwort auf das ‘Wozu?’”

We zullen het nihilisme op een of andere manier moeten overwinnen. De kans dat wij overleven zonder waarden lijkt mij zeer klein. De beste ondergrond voor ethiek in de 21ste eeuw is kritisch bewustzijn. Zelf denken over waarden is nodig voor (r-)evolutie in het individuele bewustzijn. Laten we elkaar aansporen tot zelfonderzoek. Het kan anders.

Ik en Ayn Rand

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Wat zou ik Ayn Rand (1905-1982) graag ontmoeten en met haar filosoferen. Haar prestaties zijn namelijk tegelijkertijd groots en dubieus. Om deze reden is dit stuk zowel een ode aan als een aanklacht tegen haar filosofie.

Wat zijn haar prestaties dan? Zij heeft het objectivisme ontwikkeld. Haar boeken The Fountainhead en Atlas Shrugged zijn na de Bijbel de meest verkochte boeken in de VS. Vele bedrijven en mensen in Silicon Valley hebben namen die in haar boeken voorkomen. Miljoenen mensen zijn gaan leven als de hoofdpersonen in haar boeken. Mede door haar is de aanname van eigenbelang waarheid geworden. Tevens behoorde Alan Greenspan tot haar vertrouwelingen. Haar invloed was – en is – enorm. Rand is groot, heel groot.

Wat verkondigde zij? Zij predikte een rationele moraliteit en stelde dat laissez-faire kapitalisme het enige systeem is dat hieraan voldoet: op de vrije markt heerst het rationele eigenbelang. Zij zag de staat als een gevaar, net als haar neoliberale collega’s Friedrich van Hayek en Milton Friedman. Altruïsme vond zij slechts.

Wat is haar invloed nu?  Neoliberale politici – van links tot rechts – hebben de afgelopen decennia de macht weggegeven aan de markt. Zij baseerden zich – vaak zonder het te weten – op de filosofie van Rand. In feite zijn wij allemaal steeds neoliberaler geworden. Nu, in 2012, kunnen politici de economische crisis niet oplossen, omdat zij nauwelijks invloed hebben; zij hebben niet de macht om de markt in bedwang houden. Sterker nog, politici luisteren tegenwoordig naar financiële markten en rating agencies. Daarnaast proberen wij mede door Rand de wereld in getallen uit te drukken. Steeds weer blijkt dit echter niet te lukken: huizenbubbles, Liborgate, Enron, vastgoedfraude, Credit Default Swaps, allemaal gegoochel met getallen. De waarde uitgedrukt in geld is vaak irrationeel, op niets gebaseerd. De prijsvorming op de vrije markt faalt.

Een paar quotes van Rand:

Doorgaan met het lezen van “Ik en Ayn Rand”

Wanneer ben je een boeddhist?

Dzongsar Jamyang Khyentse (rechtsvoor op foto) is een lama uit Bhutan, filmmaker en schrijver van opmerkelijke teksten. Hij stelt dat de grootste ontdekking in de geschiedenis van de mensheid waarschijnlijk Siddharta’s (Boeddha’s) inzicht is dat het zelf niet onafhankelijk bestaat, dat het louter een etiket is. Volgens hem is iemand een boeddhist als hij of zij de volgende vier waarheden aanvaardt:

1. Alle samengestelde dingen zijn vergankelijk.

2. Alle emoties betekenen pijn.

3. Alle dingen hebben geen inherent bestaan.

4. Nirvana gaat boven concepten.

Wat ik sterk vind aan het boeddhisme is dat het zich baseert op wijsheid; wijsheid om het lijden te verminderen. Nietzsche zag dit in 1888 al:

‘Het boeddhisme is honderd keer realistischer dan het christendom. Het heeft de erfenis in het bloed van het zakelijk en koel problemen aan de orde stellen, het volgt op een eeuwenlange filosofische beweging; het begrip god heeft al lang afgedaan. Het boeddhisme is de enige werkelijk positivistische religie die wij uit de geschiedenis kennen, zelfs in zijn kerntheorie; het zegt niet langer strijd tegen de zonde maar laat de werkelijkheid geheel en al in haar recht door te zeggen strijd tegen het lijden.”

Boeddhisten stellen dat er voortdurend een knagend gevoel in ons zit dat er in het leven meer te halen valt, en deze ontevredenheid leidt tot lijden. Volgens hen bestaat geen enkel component in de hele schepping in een autonome, blijvende, zuivere toestand. En indien wij weten dat alles vergankelijk is, dan klampen wij ons nergens meer aan vast, en als wij nergens aan vastklampen, dan hoeven wij niet langer te denken in termen van hebben of missen. Wat we dus nodig hebben, is dat we ontwaken uit onze gewoontepatronen, verbeelding en hebzucht.

Volgens Dzongsar is het enige doel van Siddhartha’s leer om lafaards zoals wij te helpen begrijpen dat ons lijden en onze paranoia volledig op illusies gebaseerd zijn. Het was niet Siddhartha’s doel om gelukkig te zijn. Zijn pad leidt uiteindelijk niet naar geluk. In plaats daarvan is het een directe weg naar vrijheid van lijden, vrijheid van misvatting en verwarring. Nirvana gaat dus niet om geluk of ellende; het overstijgt al zulke dualistische concepten. De grote vraag is of wij dit kunnen. Voorlopig niet….

Literatuur 

Dzongsar Jamyang Khyentse, Wanneer ben je een boeddhist?, 2008

Friedrich Nietzsche, de Antichrist, 1989 (oorspronkelijk 1888)

Het verleden loslaten

Nietzsche en Krishnamurti zijn mijn favoriete filosofen, omdat zij menselijke illusies ontmaskeren. Zij streven naar waarheid, hoe moeilijk dit ook is. Het zijn beide uitzonderlijke denkers die nieuwe wegen openen. Krishnamurti heeft heel zijn leven opgeroepen afscheid te nemen van tradities zoals religies, nationaliteiten en ideologieën. We kunnen namelijk niets ontdekken zolang we vastzitten in gewoontes. Twee quotes: de eerste van Krishnamurti, de tweede van Nietzsche.

“Vooroordelen uit het verleden verhinderen waarneming. Intelligentie gaat samen met aarzeling, waarneming en de helderheid van rationeel en onpersoonlijk denken.” 

“De vrije geest die de opdracht der cultuur verstaat, mag aan geen persoon, geen vaderland, geen sentiment gebonden zijn!” 

Onze hersenen zijn volgens Krishnamurti nabootsend en gehoorzamend geworden. Wij volgen elkaar al milennia. De financiële crisis is misschien wel het toppunt van volgzaamheid. Iedereen maakte verkeerde inschattingen en werkte met verkeerde aannamens. En nog steeds zoeken velen oplossingen binnen de economische dogma’s. Het verleden heeft ons gevangen. Nietzsche achtte enkel de dieren in staat echt geluk te kennen. Dieren zijn namelijk onhistorisch. Een koe herinnert zich zijn verleden niet en kan daarom volledig opgaan in het heden. Mensen zijn historisch. De mensheid draagt volgens Nietzsche een steeds groter wordend verleden met zich mee, dat hem neerdrukt of zijwaarts doet hellen en zijn gang bemoeilijkt als een onzichtbare en duistere last. Krishnamurti roept ons op ons te verlossen van deze last:

“Het keerpunt, de doorslaggevende beslissing, de uitdaging, ligt niet in handen van politiek, religie, of de wereld van de wetenschap, maar in het bewustzijn van mensen.”

Check het filmpje voor meer.

Doorgaan met het lezen van “Het verleden loslaten”

Beyond good and evil

Friedrich Nietzsche (1844-1900) en Jiddu Krishnamurti (1895-1986) zijn mijn favoriete filosofen, omdat zij als geen ander  het (on-) waarheidsvraagstuk  weten te benoemen. Zij zij beide op een totaal andere manier in staat menselijke illusies bloot te leggen. Bovenstaande BBC-documentaire is een boeiende introductie in het gedachtengoed van Nietzsche.

Wat mij zo aantrekt in Nietzsche, is het nihilisme. Voor wie dit begrip niet kent een quote van Nietzsche zelf:

“Was bedeutet Nihilismus? – Dass die obersten Werte sich entwerten. Es fehlt das Ziel. Es fehlt die Anwort auf das ‘Wozu?’.”

Doorgaan met het lezen van “Beyond good and evil”

Geld en Genoeg

Onlangs heb ik de theatershow ‘Geld en Genoeg’ van Dette Glashouwer gezien. Een knap staaltje werk. Op een toegankelijke manier wordt het mysterie geld uitgelegd; de geschiedenis, dilemma’s, belangrijkste problemen van het huidige geldsysteem, zoals rente en geldcreatie, en alternatieven komen aan bod. Het is in feite een half uur durende spoedcursus economie, maar dan wel een goede. Waar economen het vaak moeilijk maken, pakt Dette door. Geen meel in de mond, maar eerlijkheid. Bovendien kloppen de details. Zo is het bijvoorbeeld mogelijk om met complementair geld te betalen en aandeelhouder te worden.

Doorgaan met het lezen van “Geld en Genoeg”